Европа повторно се вооружува. Воените буџети растат, НАТО го зајакнува источното крило, Русија ја продолжува војната против Украина, а зборовите „ескалација“, „одвраќање“, „мобилизација“ и „подготвеност за војна“ повторно станаа дел од секојдневниот политички речник. По повеќе од три децении во кои верувавме дека големата европска војна останала во учебниците по историја, денес повторно мораме да си го поставиме прашањето: што ако ова не е крајот на една регионална војна, туку почетокот на многу поголема европска конфронтација?

Но можеби поставуваме погрешно прашање. Наместо постојано да прашуваме како Европа да се подготви за војна со Русија, зошто не прашаме: кој сè уште може да помогне таа војна никогаш да не се случи?

Можеби одговорот лежи токму меѓу народите кои би платиле една од највисоките цени, словенските народи на Европа.

Тоа на прв поглед звучи романтично, можеби дури и наивно. Но погледнете ја денешната карта. Во центарот на најголемата европска војна по Втората светска војна се Русија и Украина, две словенски држави. Полска и Чешка се меѓу најцврстите европски поддржувачи на Киев. Словачка под Роберт Фицо има значително порезервиран однос кон продолжувањето на војната. Бугарската политика на Румен Радев со години предупредува на опасностите од директна конфронтација со Москва. Србија настојува да го задржи европскиот пат, но истовремено ги одржува историските врски со Русија. Словенија, Хрватска, Црна Гора и Македонија се дел од евроатлантската архитектура. Белорусија е најблискиот европски сојузник на Москва.

Со други зборови, словенскиот свет денес ги содржи речиси сите позиции на европската геополитичка шаховска табла.

И можеби токму во тоа лежи неговата сила.

Не предлагам враќање на панславизмот од XIX век. Уште помалку некаква руска доминација врз словенските народи. Историјата покажала колку брзо идејата за словенска солидарност може да стане инструмент на интересите на една голема сила. Ниту Полска, ниту Украина, ниту Чешка би прифатиле таква конструкција, и со право.

Но постои огромна разлика меѓу словенско единство и словенско помирување. Првото можеби е историска илузија. Второто може да биде политичка потреба.

Уште во 1848 година, на Словенскиот конгрес во Прага, претставници на повеќе словенски народи се обиделе да најдат заедничка политичка рамка во Европа на империи и национални конфликти.

Проектот не успеал. Полјаците имале едни интереси, Чесите други, Јужните Словени трети, а односот кон Русија дополнително ги делел.

Речиси два века подоцна проблемот звучи неверојатно познато.

Но можеби лекцијата од 1848 година не е дека словенската соработка е невозможна. Можеби лекцијата е дека таа никогаш повеќе не смее да се гради околу доминација на еден народ, една држава или една империја.

Токму тука Македонија би можела да направи нешто неочекувано.

Секако, Македонија нема воена или економска моќ да ги помирува Москва, Киев, Варшава или Брисел. Но дипломатијата не секогаш започнува кај најмоќните. Понекогаш токму малите држави можат да предложат нешто што големите, оптоварени со сопствените интереси, не можат.

А Македонија поседува еден дипломатски капитал што речиси воопшто не го користи.

Кирил и Методиј

Двајцата браќа родени во Солун не создале империја. Не предводеле армија. Не освојувале територии. Нивната мисија била јазикот, писменоста, верата и културата. Нивното дело и делото на нивните ученици преку Охрид и Преслав станало цивилизациска основа за огромен дел од словенскиот свет.

Затоа Кирил и Методиј денес не им припаѓаат само на една национална историографија. Папата Јован Павле II уште во 1980 година ги прогласи за ко-покровители на Европа. Тоа е извонредно важна симболика: двајца луѓе од византиски Солун, чија мисија го преобразила словенскиот свет, денес се европски светители и симболи на врската меѓу Истокот и Западот.

Токму од тоа Македонија би можела да изгради една нова дипломатска идеја. Но не сама. Заедно со Грција. И токму тука идејата станува многу посилна.

Кирил и Методиј потекнуваат од Солун, град кој денес е во Грција. Нивните ученици, предводени од Климент и Наум, создаваат еден од најважните центри на словенската писменост во Охрид. Наместо Македонија и Грција постојано да разговараат за тоа кому му припаѓа историјата, зошто еднаш не би ја искористиле заеднички?

Солун како почеток. Охрид како продолжение.

Од таа симболика би можела да се роди „Солунска платформа за словенско помирување и европски мир“. Не нов Варшавски пакт. Не алтернатива на НАТО. Не антиамерикански или антиевропски проект. Не политички сојуз под Москва. Туку маса.

Маса на која прво би седнале државите кои денес можат да разговараат едни со други: Македонија и Грција како иницијатори, Полска, Чешка, Словачка, Словенија, Хрватска, Бугарија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина и, најважно, Украина.

Замислете ја политичката тежина на една таква средба. Доналд Туск и Роберт Фицо на иста маса. Румен Радев и украинското раководство. Србија и Полска. Христијан Мицкоски и Кирјакос Мицотакис како домаќини на иницијатива која не бара од никого да ги промени своите сојузи или национални позиции.

Нивната задача не би била да решат кој е во право во Украина. Ниту Македонија има право да ѝ објаснува на Украина каков мир треба да прифати.

Прашањето би било многу поедноставно: Како да спречиме денешната руско-украинска војна утре да стане руско-европска војна?

Тука мора да постои и една црвена линија. Ако иницијативата сака легитимитет во Варшава, Прага и Киев, нејзината основа мора да биде јасна: суверенитетот важи за сите, границите не се менуваат со сила, а дијалогот не значи капитулација. Дури потоа, кога би се создале политички услови, во процесот би требало да биде вклучена и Русија.

Зашто колку и да е непопуларно денес да се каже тоа, една долгорочна европска безбедносна архитектура во која најголемата држава на европскиот континент е трајно исклучена и третирана единствено како непријател тешко може да биде стабилна. Тоа не значи прифаќање на руската агресија или нејзините барања. Значи признавање на еден едноставен дипломатски факт: војните на крајот завршуваат со некаква форма на политички договор.

Прашањето е колку луѓе ќе загинат пред политиката повторно да ја преземе улогата од оружјето. Тука повторно доаѓаме до словенскиот парадокс.

Доналд Туск денес ја гледа Русија како фундаментална закана за Полска. Роберт Фицо има многу поинаков пристап. Румен Радев со години повикува на поголема претпазливост кон ескалацијата. Србија одбива целосно да ги прекине односите со Москва. Украина, сосема разбирливо, бара гаранции дека секој мир нема само да биде пауза пред нова руска агресија. На прв поглед, овие позиции се неспоиви. Но токму луѓето кои се согласуваат за сè немаат потреба од мировна платформа.

Платформа е потребна токму на оние што не се согласуваат.

Солун притоа не би бил случајно избран град. Во 2003 година токму таму Европската Унија ја потврди европската перспектива на Западниот Балкан преку Солунската агенда. Повеќе од две децении подоцна, зошто истиот град да не биде домаќин на една нова европска идеја?

А Македонија, наместо постојано да биде држава за која другите предлагаат иницијативи, првпат би можела да предложи иницијатива за другите.

Првата средба не мора да биде меѓу претседатели. Може да започне со министри за надворешни работи, поранешни лидери, дипломати, универзитети, академии и верски заедници. Потоа да стане годишен Солунски форум. Паралелно, Охрид би можел да биде домаќин на културниот и цивилизацискиот дел од процесот.

Со текот на времето би можел да се создаде постојан Совет за словенски дијалог, без армија, без наднационална власт и без обврска за заедничка надворешна политика. Неговата единствена задача би била да го одржува каналот отворен кога официјалната политика ќе престане да разговара.

Наивно? Можеби. Но зарем Европа не беше создадена токму врз една идеја која во 1945 година изгледала наивно дека Французите и Германците, по три големи војни, еден ден ќе ја делат истата политичка и економска заедница?

Пред повеќе од единаесет века двајца браќа тргнале од Солун кон словенскиот свет. Не носеле оружје. Носеле писменост и идеја дека различните народи можат да комуницираат без да престанат да бидат различни. Нивните ученици таа идеја ја продолжиле во Охрид. Денес нивното наследство го почитуваат Македонија, Бугарија, Чешка, Словачка, Србија, Русија, Украина и многу други народи кои политиката повторно ги поставува на спротивни страни.

Можеби затоа Македонија треба да има храброст да предложи нешто што на почетокот ќе изгледа невозможно.

Не сесловенска држава. Не нов политички блок. Не алијанса против Западот или против Русија. Туку сесловенско помирување како инструмент за европски мир.

Нека Полска остане Полска. Украина – Украина. Србија – Србија. Бугарија – Бугарија. Македонија – Македонија. И Русија – Русија. Но нека повторно разговараат.

Зашто ако словенските народи денес можат да бидат првата линија на една идна голема европска војна, тогаш зошто токму тие да не станат и првата линија на нејзиното спречување?

Можеби Европа нема потреба од уште една алијанса подготвена за следната војна. Можеби ѝ треба платформа која ќе ја спречи. А Македонија и Грција имаат историска можност да го постават првото прашање.

Зошто повторно да не почне од Солун?

(Авторот е директор на Обединетата македонска дијаспора (ОМД) за Македонија и за Европа) 

(Редакцијата се оградува од ставовите на авторите изразени во колумните)