КОЛУМНА ГОРДАН ЈОРДАНОВ: Европа, војната и заборавените лекции од минатото

Во време кога секојдневно сме сведоци на нови војни, конфликти и геополитички тензии, вреди да се постави едно едноставно, но суштинско прашање: дали светот ги заборави лекциите од минатото? Особено Европа, континентот што во два наврати во текот на минатиот век беше епицентар на најголемите човечки трагедии во модерната историја.

Во 1945 година, Европа беше разурната. Германија беше уништена. Франција излегуваше од годините окупација. Велика Британија беше економски исцрпена. Полска и голем дел од Источна Европа беа претворени во урнатини. Повеќе од 60 милиони луѓе ги загубија животите во Втората светска војна. Цели градови беа избришани од мапата, а милиони семејства останаа без своите најблиски. Од таа трагедија произлезе ветувањето „никогаш повеќе“. Не како политички слоган, туку како цивилизациска обврска.

Токму затоа беа создадени Обединетите нации во 1945 година. Токму затоа беше усвоена Универзалната декларација за човекови права во 1948 година. Токму затоа беа донесени Женевските конвенции во 1949 година, а подоцна и Европската конвенција за човекови права. Нивната цел беше јасна: да се создаде свет во кој правото ќе биде посилно од силата, а дипломатијата поважна од оружјето.

Во следните децении, Европа успеа во нешто што многумина го сметаа за невозможно. Франција и Германија, држави што со генерации беа смртни непријатели, станаа столбови на европската интеграција. Со Договорот од Париз во 1951 година, беше формирана Европската заедница за јаглен и челик, а со Римските договори во 1957 година беа поставени темелите на денешната Европска Унија. Наместо да се градат ровови, се градеа автопати. Наместо воени сојузи против соседите, се создаваа економски и политички партнерства. Наместо да се инвестира во поделби, се инвестираше во заедничка иднина.

Но ако навистина сакаме да ја разбереме Европа денес, мора да погледнеме многу подалеку од Втората светска војна. Европскиот континент не бил обликуван само од мирот и интеграцијата, туку, пред сè, од конфликтите, империите и од постојаните борби за влијание. Византија со векови претставувала штит меѓу Европа и силите од Истокот, истовремено ширејќи ги христијанството, правото и дипломатијата. Подоцна, Отоманската Империја и европските сили воделе долги војни за контрола врз Балканот, Медитеранот и Црното Море. Руско-турските војни, Наполеоновите походи, Кримската војна, колонијалните конфликти и постојаното натпреварување меѓу империите ја создале политичката карта на Европа каква што ја познаваме денес.

Балканот особено бил место каде што големите сили ги воделе своите геополитички пресметки. Берлинскиот конгрес во 1878 година, на кој големите сили ги прекроиле резултатите од Руско-турската војна, покажува колку често зависела судбината на малите народи од одлуки донесени далеку од нивните домови. Балканските војни од 1912 и 1913 година дополнително ја дестабилизирале Европа и создале услови што само една година подоцна довеле до Првата светска војна. Дури и Руско-јапонската војна од 1904–1905 година, која се водела далеку од Европа, го потресла континентот, бидејќи првпат една азиска сила поразила европска империја и покажала дека дотогашниот светски поредок не е вечен.

Кога ќе се погледне целата европска историја, станува јасно дека речиси секоја генерација живеела во уверување дека се оправдани нејзините војни. Во 1914 година, сите страни верувале дека ја бранат својата безбедност. Во 1939 година, сите биле убедени дека се борат за сопствениот опстанок. Во текот на Студената војна, и Истокот и Западот тврделе дека се гаранти на мирот. Денес, повторно слушаме слични аргументи. Секоја страна зборува за правда, безбедност и за вредности. Но секоја војна на крајот има исти жртви: обичните луѓе.

Токму затоа денес зачудува што Европа, која подобро од кој било друг континент ја знае цената на војната, повторно почнува да живее во атмосфера на блокови, вооружување и геополитичка конфронтација. Секако, денешните закани се реални и ниту една држава не може да си дозволи наивност. Но останува прашањето дали континентот што по 1945 година ја изгради својата иднина врз помирувањето и соработката, повторно почнува да прифаќа логика во која воената моќ е најважниот инструмент на меѓународната политика. Како да гледаме повторување на истата атмосфера што со векови ја разорувала Европа, само што овој пат конфликтите се одвиваат на други фронтови и во други региони.

Постои уште една историска вистина што често се заборава. Европа по Втората светска војна не беше изградена само од Французите, Германците или Британците. Таа беше изградена и од милионите луѓе што дојдоа од други делови на светот. Меѓу нив беа и десетици илјади Македонци. Нашите родители и дедовци работеа во германските фабрики, шведските индустрии, швајцарските компании и на австралиските градилишта. Тие не бараа привилегии. Бараа можност. Со својата работа помогнаа да се изгради модерна Европа.

Токму затоа Европа никогаш не беше замислена како затворена тврдина. Таа беше замислена како заедница на можности. Општество во кое луѓето може да напредуваат преку работа, образование и придонес. Тоа не значи отсуство на правила. Напротив. Успешните европски општества отсекогаш биле засновани на регулираната миграција, владеењето на правото и еднаквите права и обврски за сите. Разликата е што миграцијата се гледаше како потенцијал, а не како закана сама по себе.

Постои уште една лекција од нашата историја што денес е особено важна. Во втората половина на дваесеттиот век, тогашна Југославија успеа да изгради односи со светот што денес изгледаат речиси незамисливо. Преку Движењето на неврзаните, основано во Белград во 1961 година од Јосип Броз Тито, Гамал Абдел Насер, Џавахарлал Нехру, Сукарно и од други лидери, беше создадена алтернатива на поделениот свет на Студената војна. Југославија разви блиски односи со земјите од Блискиот Исток, Африка и Азија. Илјадници студенти од Египет, Ирак, Сирија, Либија, Палестина, Алжир и од многу други држави студираа во Белград, Загреб, Љубљана, Сараево и во Скопје. Југословенските компании градеа патишта, брани, болници и инфраструктура низ Африка и на Блискиот Исток.

Уште поважно, во тогашна Југославија со децении живееја православни, муслимани, католици, Евреи и луѓе од различни етнички и културни заедници. Системот не беше совршен и имаше многу слабости, но доминираше идејата дека различностите не мора да бидат причина за конфликт. Денес, кога повторно гледаме како се користат религијата и идентитетот како политички оружја, вреди да се потсетиме на ова искуство. Европа помина низ верски војни, Балканот помина низ етнички конфликти, а светот денес повторно сведочи на поделби по верска и цивилизациска линија. Историјата покажува дека кога ќе почне политиката да ги користи верата и идентитетот како оружје, најчесто следуваат страдања и поделби.

Како Македонци, можеби токму ние најдобро ја разбираме оваа реалност. Нашата земја отсекогаш била крстопат на различни народи, религии и култури. Нашата историја е исполнета со предизвици, но и со примери на соживот. Затоа нашата иднина не лежи во изборот меѓу различни цивилизации, туку во способноста да бидеме мост меѓу нив.

Во исто време, Македонија има да му ја понуди на светот и друга важна лекција. Во периодот кога се распаѓаше поранешна Југославија во крвави војни, Македонија избра поинаков пат. На 8 септември 1991 година, преку демократски референдум, граѓаните се изјаснија за независност. Без освојување туѓи територии. Без окупација. Без наметнување врз други народи. Тоа останува еден од најзначајните демократски моменти во нашата современа историја.

Тоа не значи дека беше лесен нашиот пат. Со децении се соочувавме со блокади, политички притисоци и со оспорување на нашите идентитет, јазик и култура. Но токму затоа денес имаме право да поставиме едно прашање што честопати останува неодговорено: дали навистина важат принципите еднакво за сите? Дали е суверенитетот универзална вредност? Дали е правото на самоопределување универзално право? Дали се човековите права навистина универзални или нивната примена зависи од геополитичките интереси на големите сили?

Како мала држава, Македонија нема интерес од свет во кој доминираат војни и поделби. Наш интерес е свет заснован на правила, дипломатија, трговија, образование и на меѓусебно почитување. Тоа не значи дека треба да бидеме неутрални кон неправдите. Напротив. Треба цврсто да ги поддржуваме принципите на меѓународното право, суверенитетот,  територијалниот интегритет и човековите права. Но истовремено треба да бидеме доволно мудри да разбереме дека трајниот мир никогаш не се постигнува само со сила.

На крајот, можеби, најголемата лекција од европската историја не е како да се добие следната војна. Можеби, најголемата лекција е како да се избегне. Европа стана успешна не затоа што имаше најсилни армии, туку затоа што поранешните непријатели одлучија да градат заедничка иднина. Токму таа идеја ја претвори Европа од бојно поле во еден од најуспешните политички и економски проекти во човечката историја.

Во време кога светот повторно се дели, Македонија треба да остане доследна на своите вредности. Да биде глас на мирот, но не на наивноста. Да биде глас на суверенитетот, но не на изолацијата. Да биде глас на соработката, но не на откажувањето од сопствениот идентитет. Затоа што нашата историја нè научи дека вистинската сила не лежи во способноста да се победат другите, туку во способноста да се живее со нив во мир, достоинство и меѓусебно почитување.

(Авторот е директор на Обединетата македонска дијаспора (ОМД) за Македонија и за Европа)