Колумна, Гордан Јорданов: Од поданици до граѓани или обратно? Пасивноста како национална трагедија

Македонското општество денес не страда само од корупција, нефункционални институции, сиромаштија или иселување. Нашиот, можеби, најдлабок проблем е чувството дека ништо не може да се промени. Граѓанинот гледа, коментира, се разочарува и на крајот се повлекува или иселува. Јавниот простор се уништува, институциите се партизираат, националните прашања се решаваат без вистинска јавна согласност, а општеството сè почесто реагира со молк.

Оваа пасивност не се родила прекуноќ. Нејзините корени може да се следат низ вековите на османлиското владеење, кога било третирано населението како поданичко, а не како граѓанско тело. Во систем во кој власта била далечна, институциите туѓи, а отпорот сурово казнуван, луѓето учеле да преживуваат преку молчење, приспособување и недоверба. Наместо уверување дека јавниот живот му припаѓа на народот, се создавал став дека власта секогаш му припаѓа на некој друг.

Сепак, македонската историја докажува дека пасивноста никогаш не била единствената наша особина. Разловечкото и Кресненското востание, создавањето на Македонската револуционерна организација, Илинденското востание и Крушевската Република биле обиди да се претвори народното незадоволство во организирано политичко дејствување. Анархистите и ВМРО во својата изворна историска смисла не биле само организација туку и одговор на сознанието дека слободата не доаѓа кај оној што само ја очекува.

По Илинден следувале нови порази: поделбата на Македонија по Балканските војни, асимилацијата, забраните на македонскиот јазик и идентитет, војните, прогоните и бегалските колони. Во југословенскиот период беше изградена македонска државност, образование и институции, но истовремено се зацврсти уверувањето дека државата треба да решава сè, додека граѓанинот треба да биде послушен и политички внимателен.

Од независност до бескрајна транзиција

На 8 септември 1991 година, со излезност од околу 76 проценти, повеќе од 95 проценти од оние што гласаа се изјаснија за суверена и независна Македонија. Тоа беше редок момент на масовна народна увереност дека може да се земе иднината во сопствени раце.

Но, веднаш потоа почна разочарувањето. Меѓународното признавање беше условувано, во Обединетите нации бевме примени под привремена референција, а спорот со Грција траеше со децении. Транзицијата донесе пропаднати претпријатија, сомнителна приватизација, невработеност и создавање тесен круг економски и политички моќници. За многумина, независноста што требаше да донесе достоинство се претвори во борба за основна егзистенција.

Во 2001 година, Македонија помина низ вооружен конфликт, човечки жртви, раселување и сериозен страв за опстанокот на државата. Охридскиот рамковен договор, потпишан на 13 август 2001 година, го прекина конфликтот и постави рамка за мир и поголеми права на заедниците. Но, политичките елити не изградија целосно заедничко граѓанско општество. Наместо институции еднакви за сите, често се создаваа паралелни етнички и партиски сфери на влијание.

Во 2004 година, Македонија поднесе барање за членство во Европската Унија, а во декември 2005 година доби кандидатски статус. Европската комисија првпат препорача отворање преговори во 2009 година, но вистинското формално започнување дојде дури во 2022 година. Генерации пораснаа слушајќи дека е членството „на дофат“, додека условите постојано се менуваа, а домашните реформи остануваа половични.

Самитот на НАТО во Букурешт во 2008 година донесе уште едно национално разочарување, кога Македонија не доби покана за членство поради спорот за името. Следуваа години на политичка поларизација, заробување на институциите, масовни партиски вработувања и сè подлабока недоверба.

Во 2015 година, објавувањето на прислушуваните разговори отвори тешки прашања за незаконско следење, изборни злоупотреби, медиумска контрола и мешање во правосудството. Илјадници граѓани протестираа, а во 2016 година Шарената револуција ги исполни улиците на Скопје и на повеќе други градови. Тоа покажува дека македонското општество не било секогаш пасивно. Но, голем дел од таа енергија беше преземена од партиите, а очекуваната системска правда никогаш не пристигна целосно.

Настаните во Собранието на 27 април 2017 година претставуваа пресвртница. Насилството не може да биде форма на демократско учество, но последицата беше поширока од судските процеси: голем дел од граѓаните почнаа да го поврзуваат секој јавен отпор или со опасност или со партиска манипулација. Оттогаш имаше протести, вклучително и масовни собири за национални, социјални и за еколошки прашања, но тие најчесто беа краткотрајни, меѓусебно поделени и без трајна организациска сила.

Референдум и порака дека гласот не значи ништо

На референдумот од 30 септември 2018 година гласаа 666.743 од 1.806.336 запишани избирачи, односно околу 37 проценти. Од оние што гласаа, повеќе од 90 проценти го поддржаа поставеното прашање, но не беше постигнат потребниот праг на излезност.

Голем број граѓани го избраа бојкотот како политичка порака против промената на името. Но, институционалниот процес продолжи и покрај недоволната излезност, а уставните измени беа усвоени во Собранието. Така се роди опасно чувство: дека ниту гласањето ниту негласањето не ја менува однапред утврдената насока.

Оттогаш референдумот се користи како алатка од сите страни. Едните ги нагласуваат над 90. проценти од гласовите „за“, а другите фактот дека не гласале речиси две третини од избирачите. Ретко кој признава дека најголем пораз беше уништувањето на довербата во непосредната демократија.

По промената на името, Македонија стана членка на НАТО на 27 март 2020 година. Но, ветувањето дека со тоа автоматски ќе се отвори европскиот пат не се оствари. Следуваа блокадата од Бугарија, нови историски и идентитетски условувања и европскиот предлог од 2022 година. До 2026 година, Македонија останува кандидат од 2005 година, со завршен скрининг, но без целосно отворени преговарачки кластери.

Во меѓувреме, граѓаните гледаат како се менуваат корупциските скандали, но ретко добиваат правосилна завршница; како се узурпираат јавните површини; како се распаѓа културното наследство; како стануваат воздухот, урбанизмот и животната средина политички теми само пред избори и како најспособните ја напуштаат државата.

Демократијата не е публика

Европските примери покажуваат дека активното општество не значи постојан хаос. Во Франција, Германија, Чешка, Словачка и во Романија, граѓаните преку мирни протести, синдикати, локални референдуми, петиции, истражувачко новинарство и граѓански организации принудувале влади да повлекуваат закони, да разрешуваат функционери или да отвораат истраги. Во скандинавските земји, довербата не постои затоа што институциите никогаш не грешат, туку затоа што се изложени на силен јавен надзор.

На Македонија не ѝ е потребно ново насилство, ниту романтизирање на револуциите. Потребна ѝ е активна партиципација: гласање, јавни расправи, локални иницијативи, независни здруженија, синдикално организирање, барања за пристап до информации, заштита на парковите, спомениците и на културното наследство, следење на општинските буџети и постојано барање одговорност.

Пасивноста не е национален карактер. Таа е научена реакција на вековни порази и на три децении неисполнети ветувања. А сè што е научено може и да се промени.

Македонија нема да ја спасат ниту Брисел, ниту Вашингтон, ниту една партија, ниту еден лидер. Може да ја промени само општество во кое граѓанинот ќе престане да биде поданик, клиент и набљудувач.

Зашто државата не почнува да исчезнува тогаш кога ќе ѝ го променат името, ќе ѝ постават неправеден услов или ќе ѝ го блокираат европскиот пат. Таа почнува да исчезнува тогаш кога ќе престанат нејзините граѓани да чувствуваат дека им припаѓа.

(Авторот е директор на Обединетата македонска дијаспора (ОМД) за Македонија и за Европа)

 (Редакцијата се оградува од ставовите на авторите изразени во колумните)