КОЛУМНА ДАРКО СИМУНОВСКИ: Стагфлација или рецесија –  зошто берзите се пред голем пад?

Состојбата во Хормутскиот Проток останува сериозно нарушена поради војната меѓу САД, Израел и Иран, која почна кон крајот на февруари 2026 година и продолжува со различен интензитет до денес. Овој проток, кој нормално пренесува речиси 20 % од глобалната сурова нафта и значителен дел од плинот, се претвори во главен геополитички и економски предизвик. Од почетокот на кризата, сообраќајот на бродови доживеа драстичен пад од преку 90 %. Додека пред кризата низ протокот поминуваа помеѓу 100 и 140 бродови дневно (околу 3.000 месечно), во април беа регистрирани само 191 брод за целиот месец. Оваа ситуација директно предизвика снабдувачки шок на пазарот на нафта. Цените на суровата нафта „брент“ се искачија над 100 долари за барел и таму останаа веќе три месеци, со периоди кога достигнуваа и повисоки нивоа. Уште на самиот почеток, јасно посочив дека ако цените на нафтата останат над 100 долари подолго од четири месеци, стагфлацијата станува најреалното макроекономско сценарио. Ова не е песимизам, туку логичен исход од комбинацијата на висока инфлација предизвикана од енергијата и истовремено забавување на економскиот пораст. Стагфлацијата предизвикана од масовниот шок на снабдување со нафта ќе има длабок негативен ефект врз глобалната економија. Енергијата е основен влезен фактор во речиси секоја индустрија, од транспорт и производство до земјоделство и хемија. Кога нејзината цена остро расте, се зголемуваат трошоците за живот, се намалува потрошувачката моќ на граѓаните, а компаниите ги намалуваат инвестициите и вработувањата.

Централните банки се наоѓаат во класична дилема, дали да ги зголемат каматните стапки за да ја зауздаат делумно инфлацијата (што дополнително го забавува порастот) или да ги намалат и да ризикуваат уште повисока инфлација.

Вакво сценарио на стагфлација станува појдовна точка за значителен пад на берзите преку домино ефект што мислам дека прво ќе почне со Јапонската кери трејд поради зголемените трошоци и ризик. Потоа следуваат притисоци врз приватните кредитни пазари и репо пазарите, кои се клучни за ликвидноста на финансискиот систем.

Големите Хеџ-фондови кои често оперираат со висок левериџ, ќе се соочат со „марџин колови“ што ќе ги принудат да ги продаваат нивните позиции, особено во преценетиот ВИ (Вештачка Интелигенција) и технолошки сектор.

Според мојата анализа, ова сценарио се подготвува токму сега. Очекувам корекција на берзите од 20 до 30 проценти до крајот на годинава со потенцијал за уште посилен пад во технолошките акции поради нивната висока концентрација и чувствителност на ризикот.

Во второто, поекстремно сценарио – ако војната трае подолго од 6-7 месеци со практично затворен или силно ограничен Хормутски Проток, тогаш рецесијата станува многу веројатна. Во тој случај, глобалниот економски пораст би се свртел во негативна територија, со уште поголем пад на берзите, најверојатно дури до 50 % и ќе има сериозни проблеми во синџирот за снабдување, колапс во чувствителните сектори како во авијација, транспорт, хемија, производство и деструкција на вредноста во многу индустрии.

За мене лично, дополнителен предупредувачки сигнал е Шилер индикаторот (Shiller CAPE Ratio) што е циклично приспособениот P/E однос. Според најновите податоци од мај 2026 година, тој се движи околу 40, што е екстремно високо ниво во историски контекст и далеку над долгогодишниот просек. Ваквите вредности историски сигнализираат дека пазарот е преценет, очекуваните идни приноси се ниски, а ризикот од корекција е значително зголемен. Комбинирано со геополитичкиот шок и енергетската криза, ова создава сценарио за совршена бура.

Зошто оваа криза е различна од минатите?

За разлика од претходните нафтени шокови (1973, 1979, 1990 или 2022), денес имаме екстремно фаворизиран технолошки сектор, особено Вештачката интелигенција. Многу компании во ВИ имаат високи вреднувања базирани на идни очекувања, а не на тековни профити. Кога ќе дојде снабдувачкиот шок и ќе се смени расположението за ризик, токму овие акции трпат најмногу. Дополнително, забележуваме фрагментација во ОПЕК+ како што е примерот на Арапските Емирати, кој покажува дека интересите на производителите не се секогаш усогласени, што носи долгорочна волатилност, но краткорочно не го решава проблемот со Хормутскиот Проток.

Сегашната криза не е само геополитички настан, туку е катализатор за структурни промени во глобалната економија и енергетските пазари. Ако снабдувачкиот шок продолжи, стагфлацијата станува базичен случај, а берзите ќе претрпат сериозни корекции од 20-30 % или повеќе. Ова не е време за „buy the dip“ на слепо, потребна е дисциплина и стратегија. Инвеститорите треба да се фокусираат на диверзификација кон реални активи како злато, сребро, енергија (особено компании кои профитираат од високите цени), недвижности и стабилни текови на принос (cash-flow). Во вакви услови, кеш позицијата и селективноста се клучни, пазарите, на крајот, секогаш закрепнуваат, но патот до закрепнување, најверојатно, ќе биде долг и болен. Оние што денес управуваат дисциплинирано со ризикот, утре ќе бидат во подобра позиција да искористат можностите што ќе се појават по корекцијата.

(Авторот е криптоексперт, портфолио стратег, макро аналитичар и извршен директор и фонд менаџер на „Лимитлес фонд менаџмент“)

(Редакцијата се оградува од ставовите на авторите изразени во колумните)