Зошто контроверзните помилувања на Вучиќ би можеле да го чинат скапо?

Вишите судови во Белград и Нови Сад ги објавија имињата на 23 од 49-те лица кои Александар Вучиќ ги помилува на денот на својата оставка. Меѓу нив се Дијана Хркаловиќ, возач кој удрил студентка, како и лица обвинети за напади врз демонстранти. Вучиќ ги доделил помилувањата на 27 септември, но Министерството за правда ги доставило до судовите дури на 2 ноември – повеќе од еден месец подоцна. Судовите потоа ги обелоденија имињата на лицата опфатени во постапките што се водат пред нив, пренесуваат српските медиуми. Идентитетот на преостанатите 26 помилувани лица останува непознат.

Дури и самиот Вучиќ беше непрецизен. „Има помилувања за тие 47 или 49 – не знам точно колку се“, изјави тој за време на гостување на ТВ Пинк, што го пренесе N1.

Вишиот суд во Белград објави пет имиња. Најистакната меѓу нив е Дијана Хркаловиќ, поранешна државна секретарка во Министерството за внатрешни работи на Србија, која е ослободена од кривично гонење за тргување со влијание. Таа првично беше осудена на една година и четири месеци затвор, но Апелациониот суд ја укина пресудата и наложи повторно судење, кое беше закажано за 18 ноември. Според KRIK, на Хркаловиќ ѝ се судеше за влијание врз колеги со цел попречување на истраги во три одделни случаи.

Помилуван е и Марко Павловиќ, кој беше обвинет за обид за тешко убиство на студентката Соња Поњавиќ. Според обвинението, на 16 јануари 2025 година во Белград – на крстосницата од улиците „Рузвелтова“ и „Краљице Марије“ – Павловиќ со својот автомобил влетал во група граѓани собрани за да им оддадат почит на жртвите од уривањето на настрешницата во Нови Сад. Тој удрил студентка, која се здобила со тешки телесни повреди. Павловиќ негираше дека имал намера да убие некого. Завршните зборови беа изнесени минатата недела, а изрекувањето на пресудата беше закажано за 6 ноември.

На списокот од Белград се наоѓа и Драгана Живадиновиќ, поранешна претседателка на Вишиот суд во Ниш, која беше ослободена од обвиненијата за злоупотреба на службената положба и фалсификување службени исправи. Таа беше уапсена во октомври 2023 година под сомнение дека примила хотелски ваучер во вредност од 112.700 динари во замена за одлука за условен отпуст, пренесува N1. Меѓу другите кои добија помилување се и Небојша Ѓокиќ, на кој му се судеше за перење пари, како и Милош Дугалиќ, кој беше ослободен од издржување на остатокот од затворската казна.

Вишиот суд во Нови Сад објави список со 18 имиња. Меѓу нив се Стевица Киш, Александар Коциќ, Огнен Станковиќ и полицискиот службеник Немања Нарачи. Тие беа обвинети во врска со тепачка во близина на Футошкиот пазар во декември 2024 година, до која дојде откако двајца мажи во автомобил „Порше“ се обиделе да поминат низ толпа граѓани кои им оддавале почит на загинатите под урнатата настрешница. Помилување доби и Горски Матовиќ – обвинет дека удрил студент во главата за време на протест во Нови Сад во февруари оваа година – како и Игор Елез, ортопед во Клиничкиот центар на Војводина, кој беше уапсен во 2020 година под сомнение за примање поткуп.

На истиот список се наоѓаат и 12 активисти од Нови Сад, поврзани со движењата СТАВ и ПСГ, меѓу кои и Мила Пајиќ. Тие беа обвинети за подготвување дејствија против уставниот поредок. Некои од нив, вклучително и Пајиќ и Доротеја Антиќ, веќе повеќе од една година живеат во егзил во Хрватска. „И онака не очекував ништо од Вучиќ“, изјави Бранислав Ѓорѓевиќ за весникот „Данас“, напоменувајќи дека тие воопшто ниту побарале помилување. Според неделникот „Време“, Вучиќ ги претставил овие помилувања како гест кон двете страни. Дванаесет лица ја сочинуваат групата од Нови Сад, додека 11 други, според него, учествувале во инцидентите „на другата страна“.

Зошто помилувањата се контроверзни?

Помилувањето на Павловиќ предизвика најмногу реакции. Студентите кои учествуваа во блокадата ја оценија одлуката како неприфатлива, предупредувајќи дека помилувањето се користи како политичка алатка. „Помилувањето е исклучителен правен инструмент, кој треба да се применува само во ретки и оправдани околности“, изјавија студентите, повикувајќи ја идната влада да воспостави јасни критериуми. Својата порака ја завршија со зборовите: „Никогаш повеќе да не се повтори“.

Начинот на кој беа доделени помилувањата е исто така предмет на спор. Вања Бајовиќ, професорка на Правниот факултет во Белград, во изјава за N1 предупреди дека, според Законот за помилување, ‘аболицијата’ – односно ослободувањето од кривично гонење – може да се додели само ‘по службена должност’ и исклучиво по предлог на министерот за правда. Според весникот „Данас“, Министерството за правда изјавило дека не учествувало во составувањето на списокот. Доколку не бил поднесен таков предлог, објаснува Бајовиќ, актот е „автоматски правно ништовен“.

Вида Петровиќ Шкеро, поранешна претседателка на Врховниот суд на Србија, го дели ова мислење. Таа за „Nova.rs“ изјави дека помилувањата се незаконски – а со тоа и ништовни – доколку не била испочитувана соодветната процедура. Вучиќ, од друга страна, тврди дека неговите политички противници не можат да ги поништат одлуките за овие помилувања.

Срѓан Миливојевиќ, истакнат претставник на Демократската партија, претходно поднесе кривична пријава против Вучиќ за злоупотреба на службената положба. Во октомври, Вишото јавно обвинителство во Белград ја отфрли пријавата, со образложение дека Вучиќ не постапил надвор од своите уставни овластувања и дека кон пријавата не биле приложени никакви докази. Понатаму, судските записи покажуваат дека имињата што се спомнуваа на социјалните мрежи за време на кампањата – меѓу кои Горан Весиќ, Јелена Танасковиќ и Анита Димоски – не се наоѓаат меѓу оние што досега добиле помилување.