Главна пречка за мирот! Каде е збогатениот ураниум на Иран и зошто никој не сака да попушти?

Вашингтон и Техеран остануваат во несогласувања околу нуклеарната програма на Иран и неговите залихи на високо збогатен ураниум. Иран инсистира дека продолжувањето на неговата нуклеарна програма е негово суверено право, додека САД велат дека програмата мора трајно да се напушти, а ураниумот да се предаде.

Колку ураниум има Иран?

Иран има значителни залихи на фисионен материјал, вклучувајќи ураниум збогатен до 60 проценти. Иако материјалот сè уште не е погоден за оружје, потенцијално би можел да се збогати до тоа ниво за неколку дена, во зависност од опремата што се користи.

Техеран долго време тврдеше дека неговата нуклеарна програма е само за цивилни цели и ги отфрли тврдењата дека се стреми да изгради нуклеарно оружје.

Според најновата сеопфатна проценка на Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ), објавена во мај 2025 година, Техеран поседувал повеќе од 400 килограми ураниум збогатен до 60 проценти, како и речиси 300 килограми збогатен до 20 проценти.

Покрај тоа, се верува дека земјата има околу 5,5 тони ураниум збогатен до 5 проценти, како и околу 2,2 тони од тој збогатен до 2 проценти.

Каде точно се наоѓаат залихите на Иран?

Локацијата и статусот на залихите на збогатен ураниум на Иран се предмет на дебата и не е достапна солидна независна проценка. МААЕ соопшти дека изгубила „континуитет на знаење“ за залихите откако Техеран ги исклучил камерите на локациите што се користат за следење на неговата нуклеарна програма во јуни 2022 година како одмазда за „политичката резолуција усвоена од организацијата“.

Во проценката од мај 2025 година, организацијата призна дека јазот во знаењето повеќе не може да се премости.

Според Соединетите Американски Држави, иранската „нуклеарна прашина“, како што ја опиша американскиот претседател Доналд Трамп, останува закопана во нуклеарните објекти што Соединетите Американски Држави ги бомбардираа во јуни 2025 година. Потоа САД нападнаа локации во Фордоу, Натанц и Исфахан, таргетирајќи подземни објекти со бомби за разбивање бункери и ракети Томахавк.

Неодамнешен извештај на францускиот весник „Ле Монд“ сугерираше дека Иран можеби го преместил целиот свој високо збогатен ураниум во подземен објект во Исфахан непосредно пред нападот во јуни 2025 година.

Проценката е базирана на сателитски снимки направени на 9 јуни 2025 година, на кои се гледа голем камион со платформа натоварен со 18 сини контејнери, за кои експертите веруваат дека се совпаѓаат со оние што се користат за транспорт на високо радиоактивни материјали.

Контејнерите би можеле да содржат до 540 килограми ураниум, според експертите цитирани од весникот. По нападот, шефот на Пентагон, Пит Хегсет, инсистираше дека никакви разузнавачки информации не сугерираат дека Иран преместил дел од својот високо збогатен ураниум пред нападот.

Прашањето за ураниумот остана клучна точка на сопнување за договорот меѓу САД и Иран. Вашингтон побара Техеран да го предаде целиот свој високо збогатен ураниум, да ја демонтира својата инфраструктура и засекогаш да се откаже од својата нуклеарна програма.

За време на неодамнешните разговори меѓу Иран и САД во Исламабад, кои завршија без никаков напредок, американскиот потпретседател Џ.Д. Венс наводно предложил 20-годишна забрана за Техеран да ја продолжи својата нуклеарна програма. Сепак, Трамп јавно ги отфрли таквите перспективи, велејќи дека предложениот период на мораториум не е доволно долг.

Техеран постојано одбиваше да се откаже од својата нуклеарна програма, нудејќи наместо тоа да ги разреди своите залихи од високо збогатен ураниум. За време на разговорите во Исламабад, наводно понуди и петгодишен мораториум за збогатување на ураниум.

Високи ирански претставници постојано ја отфрлаа идејата за предавање на своите залихи на САД или на некој друг, инсистирајќи дека нуклеарните достигнувања и средства на земјата се прашање на национална гордост и не се предмет на преговори.

Ставот го повтори и портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаеи, за време на прес-конференцијата во понеделник. Трансферот на збогатен ураниум во странство „никогаш не беше покренат како опција за нас во преговорите“, рече Багаеи.

Руска понуда

Москва постојано предлагаше складирање на збогатениот ураниум на Иран како компромис за смирување на кризата на Блискиот Исток. Според портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, минатата недела, Русија ја проширила својата понуда „одамна“, а Техеран „се согласи со неа“ во тоа време.

Песков го опиша планот како „многу добро решение“, но рече дека Вашингтон цврсто го отфрлил.

Руските претставници сигнализираа дека понудата останува на маса. Шефот на руската државна нуклеарна корпорација Росатом, Алексеј Лихачев, изјави во текот на викендот дека компанијата е подготвена да помогне во отстранувањето на залихите од збогатен ураниум на Иран.