Заврши војната меѓу САД и Иран

Претседателите на Соединетите Американски Држави и Иран потпишаа меморандум за разбирање за кој се очекува да донесе моментален прекин на огнот и отворање на 60-дневни преговори за примирје. Договорот вклучува повторно отворање на Ормутскиот теснец, план од 300 милијарди долари за „рехабилитација“ на Иран и укинување на „сите видови санкции на САД“ врз Иран.

Сепак, за прашањето за нуклеарната програма на Иран, која САД ја наведуваат како главна причина за конфликтот, сè уште ќе се преговара за време на продолжениот 60-дневен период. Американскиот претседател Доналд Трамп, кој го потпиша договорот во Франција за време на самитот на Г7, го бранеше предлогот, велејќи дека тоа ќе спречи „економска катастрофа“. Сепак, тој предупреди дека САД ќе „го бомбардираат Иран силно“ доколку не се постигне конечен договор.

Иранскиот претседател Масуд Пезешкијан, исто така, го потпиша документот во среда, потврди Техеран.

Потпишаниот документ формално е „меморандум за разбирање“ што може да се сфати како прв чекор и писмо за намери. Тој ги наведува рамковните услови според кои Иран и САД треба да постигнат конечен договор во рок од два месеци. Меморандумот не е обврзувачки според меѓународното право – тоа би бил само конечниот мировен договор.

Двете страни го објавија документот – но верзиите се разликуваат во детали, на пример во врска со Либан. Меморандумот има 14 точки. На почетокот, јасно се предвидува „итно и трајно прекинување на војната на сите фронтови, вклучително и Либан“. Ова треба да ги вклучи САД и Иран, но и нивните сојузници. Подеднакво јасно е наведено и прекинувањето на сите блокади на Хормускиот Проток, крвотокот на глобалната енергетска трговија. Иран има 30 дена да ги отстрани поморските мини, а САД треба да ги укинат и санкциите против иранскиот енергетски сектор.

Но, многу работи остануваат нејасни. Во документот не се споменува барањето на Техеран да наплаќа за премин низ Протокот во иднина. Бродовите ќе поминуваат низ него бесплатно во првите 60 дена, а дотогаш Иран треба да разговара со Оман и другите земји од Заливот како понатаму.

Улогата на Израел е нејасна, иако во договорот се споменуваат и „сојузниците“ на двете страни. Техеран инсистира израелската армија да се повлече од јужен Либан, кој го окупираше во март. Претходно оваа оваа недела, израелскиот министер за одбрана Израел Кац изјави дека нема да има повлекување во догледна иднина. Ова го покренува прашањето за Хезболах, шиитска паравоена група поврзана со Иран, која објави дека ќе му се спротивстави на Израел „до неговото целосно повлекување“.

Набљудувачите го гледаат ова како недостаток на меморандумот – ако Вашингтон и Техеран не можат да ги држат своите сојузници под контрола, работата би можела да пропадне. Ова важи и за војната на Израел во Појасот Газа, бидејќи Хамас таму, кого ЕУ и САД го сметаат за терористичка организација, исто така се смета за сојузник на Иран.

Прашањето во Израел има печат на домашната политика. Се наближуваат парламентарни избори и премиерот Бенјамин Нетанјаху би можел да дејствува самостојно, со оглед на незадоволството на јавноста од договорот.

Програмата за збогатување ураниум на Иран едвај се споменува. Исламската Република го повторува својот официјален став во текстот дека не работи на производство на атомска бомба. Како минималната мерка се наведува „осиромашување“ на високо збогатениот ураниум на Иран, кој треба да го следи Меѓународната агенција за атомска енергија. Сè друго треба да се разработи до моментот на потпишување на конечниот договор.

Меморандумот требаше да биде потпишан во живо во Швајцарија во петок, но не е јасно дали има потреба од таков состанок сега и дали ќе се одржи. Доколку не се случи тоа, првата рунда преговори треба да започне наскоро, можеби со посредство на Пакистан, кој и досега беше медијатор.