Реформските чекори – услов за Србија да ги добие средствата на ЕУ за раст од втората и третата транша

И покрај поднесувањето на две барања за исплата од Планот за раст, Србија сè уште не добила пари од втората и третата транша, бидејќи Европската комисија сè уште проценува дали земјата ги исполнува условите за добивање европски средства, објавува Радио Слободна Европа.

Вкупните достапни средства од планираните следни исплати изнесуваат околу 428 милиони евра. Втората исплата за Србија изнесува 163,1 милиони евра, додека третата транша изнесува 265 милиони евра.

Овие пари се условени од исполнување на сите реформски чекори предвидени со Агендата за реформи.

„Што се однесува до Србија, можеме да потврдиме дека второто и третото барање за исплата од Србија се во фаза на проценка“, потврди портпаролот на Европската комисија (ЕК) за Радио Слободна Европа (РФЕ).

Во меѓувреме, три земји од Западен Балкан, Албанија, Црна Гора и Северна Македонија, веќе ги добија своите трети транши од Европскиот план за раст, покрај претходното финансирање.

Според Европската комисија, Европската Унија (ЕУ) досега исплатила 172,1 милиони евра на Србија.

Ова вклучува претходно финансирање од 111 милиони евра во јуни 2025 година и прва исплата од 61,1 милиони евра во јануари 2026 година.

Сепак, првата исплата претставуваше малку повеќе од половина од планираните средства, бидејќи 112 милиони евра беше планирано да се распределат во јануарската транша. Намалувањето на средствата беше поврзано со недоволната имплементација на реформските чекори. Комисијата процени дека Србија исполнила само три од седумте планирани чекори.

Србија има повеќе од 1,5 милијарди евра достапни од Планот за раст за периодот помеѓу 2024 и 2027 година.

Службениците на Европската комисија наведуваат дека институцијата континуирано проценува дали се исполнети релевантните услови за поддршка во рамките на финансиските инструменти на ЕУ и дека ова е вообичаена практика што се применува во текот на целиот процес, во фазата на секое барање за плаќање.

Сепак, претставниците на Брисел ја повторија својата загриженост во врска со усвојувањето на судското законодавство во Србија и изјавија дека внимателно ги следат следните чекори на властите во Белград.

„Продолжуваме да ја поддржуваме Србија на нејзиниот пат кон ЕУ. Во исто време, очекуваме властите да ги почитуваат и почитуваат ефикасните демократски механизми, владеењето на правото и човековите права. Ова вклучува усогласување на судските закони со стандардите на ЕУ, особено преку брзо спроведување на препораките од мислењето на Венецијанската комисија за неодамна усвоените амандмани, како и со запирање на регресијата во областа на слободата на медиумите“, се наведува во одговорот на Европската комисија.

Иако нема формална одлука за замрзнување на средствата од ЕУ, таканаречените „Мрдиќеви закони“ се главната причина зошто Србија не добила никакви средства од ЕУ од јануари.

Европската комисија постојано изразува загриженост во врска со усвојувањето на овие закони, оценувајќи дека тие „ја ограничуваат независноста на судството“.

Во спротивно, за секое исплаќање на средства од Планот за раст, земјата корисник мора да спроведе специфични реформи во однапред дефинирани рокови.

Сепак, Европската комисија предвидува одредена флексибилност преку таканаречениот сив период.

Пред секоја исплата, Европската комисија дополнително ја проценува состојбата на владеењето на правото во земјата, што е основен, најважен услов за одобрување на финансиска поддршка.

За реформите што требаше да бидат завршени до декември 2024 година, оставен е дополнителен рок од 24 месеци, односно до декември 2026 година, за исполнување на обврските без автоматско губење на средства.

За реформите чиј рок е декември 2025 година, „сивиот период“ трае пократко – 12 месеци, што значи дека и тие мора да бидат завршени најдоцна до декември 2026 година.

Во случајот со Србија, клучниот датум е 31 декември 2026 година, кога земјата влегува во таканаречената точка на трајна финансиска загуба. Ова значи дека средствата за реформи што не се завршени дотогаш стануваат трајно недостапни. Европската комисија има овластување да ги пренамени овие изгубени средства на други земји од Западен Балкан кои успешно ги спроведоа своите реформи.

Србија треба да спроведе вкупно 98 реформски чекори помеѓу 2024 и 2027 година според Планот за раст на Европската Унија за да ги добие сите финансиски средства што ѝ се доделени. Досега, Србија доби средства само за три завршени реформски чекори.