Францускиот хемичар Анри Б. Каган и јапонскиот хемичар Кенсо Соаи се добитници на Нобеловата награда за хемија за 2026 година за нивните откритија во областа на асиметричната органска синтеза, соопшти Кралската шведска академија на науките.
Нивната работа се однесува на развојот на методи со кои хемичарите можат прецизно да го насочуваат создавањето на молекулите, односно да фаворизираат една од двете можни огледални форми на одредена молекула.
Оваа контрола е особено значајна во фармацевтската индустрија. Две молекули со ист хемиски состав, но со различна просторна структура, можат да имаат сосема различно дејство во човечкиот организам.
Поедноставено, овие молекули може да се замислат како лева и десна рака – изгледаат речиси идентично, но не можат целосно да се преклопат. Ова својство се нарекува хиралност.
Хиралните молекули имаат големо значење во живите организми, а голем број современи лекови содржат вакви соединенија. Затоа, при производството на лекови е од особена важност да се контролира кој од двата огледални облика ќе биде создаден.
Каган откри дека во одредени хемиски реакции се јавуваат таканаречени нелинеарни ефекти. Тоа значи дека и многу мала почетна предност на едниот огледален облик може да доведе до негово значително поголемо присуство во крајниот производ.
Според Нобеловиот комитет, ова откритие има големо значење за развојот на методи за производство на лекови, мириси, ароми и нови материјали.
Соаи го разви концептот уште подалеку, создавајќи реакција што може сама да ја засилува почетната предност. Во неговиот процес, еднаш создадената молекула дејствува како катализатор за создавање нови молекули од истиот вид и го фаворизира истиот огледален облик.
Процесот е познат како асиметрична автокатализа, или Соаиева реакција. Во експериментите, првично речиси незабележливата разлика меѓу двата облика по повеќе циклуси може да се засили до повеќе од 99,5 проценти во корист на едниот облик.
Работата на Соаи има значење и пошироко од органската хемија. Таа отвора можност за подобро разбирање на начинот на кој мала почетна нерамнотежа меѓу огледалните молекули можела постепено да се засилува. Ова е особено интересно во истражувањата за потеклото на животот, бидејќи живите организми речиси исклучиво користат одредени огледални форми на основните градбени молекули.
Нобеловата награда за хемија за 2026 година носи парична награда од 12 милиони шведски круни, односно околу 1,07 милиони евра, која Каган и Соаи ќе ја поделат рамномерно.
Свеченото доделување традиционално ќе се одржи на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел.
