КОЛУМНА ЉУПЧО ЈАНЕВСКИ: Сивата економија го поткопува туризмот, до кога легалниот сектор ќе ја плаќа цената?

Повеќе од две децении, Македонија се обидува да го развива туризмот како значаен двигател на економијата, но истовремено дозволува дел од туристичката активност да остане надвор од формалниот систем. Ги следиме бројот на туристи и ноќевања, го истакнуваме потенцијалот на Охрид, Струга, Дојран, Маврово и другите туристички центри, но ретко се поставува суштинското прашање: колкав дел од туристичката економија е регистриран, оданочен и вклучен во создавањето јавна и општествена вредност?

Во јули 2023 година, Агенцијата за промоција и поддршка на туризмот објави анализа во која, повикувајќи се на истражувања и на работата на Европската комисија при тогашната Светска туристичка организација – UNWTO, беше наведена процена дека сивата зона во македонскиот туристички сектор изнесува 40 – 45 %. Иако ова не треба да се третира како денешен, независно потврден статистички показател, процената укажува на сериозноста на проблемот и на потребата од системски мерки. Кога значителен дел од економската активност се одвива надвор од формалните текови, последиците не се ограничуваат само на ненаплатени даноци, туку ги засегаат конкурентноста, инвестициите и долгорочниот квалитет на туристичката понуда.

Еден од најголемите проблеми е нерамноправната конкуренција меѓу легалните и нерегистрираните или нецелосно усогласените даватели на туристички услуги. Хотелите и регистрираните сместувачки капацитети вложуваат во објекти, опрема, вработени, плати, придонеси, одржување, хигиена и даночни обврски. Сите овие трошоци влијаат врз крајната цена на услугата. Наспроти нив, субјектите што не ги пријавуваат целосно приходите или ги избегнуваат законските обврски можат да понудат пониски цени, создавајќи привид на поголема ефикасност, иако нивната предност може да произлегува од непочитувањето на правилата.

Притоа, проблемот не е во приватното сместување како такво. Малите семејни бизниси и домаќинствата што издаваат соби или апартмани се важен дел од туристичката понуда и придонесуваат за локалната економија. Клучната разлика е во тоа дали дејноста се врши согласно со обврските што произлегуваат од нејзиниот вид и обем. Затоа, државната политика треба да обезбеди едноставни и достапни постапки за регистрација, без непотребни административни бариери, но и доследна контрола на оние што свесно работат надвор од правилата. Социјалната чувствителност не подразбира толерирање нерегуларности, туку создавање услови малите бизниси да можат да работат легално и одржливо.

Дополнителен предизвик е брзиот развој на меѓународните платформи за резервации и краткорочно изнајмување. Тие им овозможуваат на сместувачите да допрат до туристи од целиот свет, да ја зголемат видливоста и да остварат приходи што претходно биле потешко достапни. Сепак, дигиталниот начин на резервирање не ги заменува обврските за регистрација, евидентирање на приходите и исполнување на даночните и другите законски барања. Наместо да ја третираат технологијата како закана, институциите треба да ја искористат за подобра евиденција, законски соодветна размена на податоци и поефикасно откривање на нерегуларностите.

Истовремено, туристичкиот пазар бара сè повеќе. Посетителите имаат можност да споредуваат цени, да ги проверуваат оценките и јавно да ги споделуваат своите искуства. Тие очекуваат услугата да одговара на ветеното, што подразбира чистота, удобност, безбедност, професионална комуникација и соодветна инфраструктура. За македонскиот туризам да биде конкурентен, неопходни се постојани вложувања во модернизација на сместувачките капацитети, енергетска ефикасност, квалитетна опрема, дигитални услуги и обука на персоналот.

Меѓутоа, ваквите вложувања се потешко остварливи кога легалните компании се изложени на ценовен притисок од субјекти што не ги сносат истите трошоци. Сивата економија не е единствената причина за недоволното инвестирање — значајни се и пристапот до капитал, инфраструктурата и неизвесноста на побарувачката — но таа дополнително ја ослабува способноста на формалниот сектор да се развива. Така се ограничуваат можностите за подобрување на услугите, зголемување на платите и создавање поквалитетни работни места. Природните убавини и гостопримството се важни предности на Македонија, но за долгорочен успех мора да бидат придружени со професионална услуга, квалитет и сигурна деловна средина.

Одговорот на овој проблем бара координирана институционална политика, а не повремени акции. Потребни се функционална туристичка инспекција, ажурирани регистри на сместувачките капацитети, електронска евиденција и контроли насочени кон ризичните и повторливите прекршувања. Паралелно, постапките за регистрација треба да бидат поедноставни, а правилата јасни и применливи за сите категории даватели на услуги. На тој начин ќе се намали просторот за нерегуларности, без непотребно да се оптоваруваат оние што сакаат да работат законски.

Неопходна е и поголема поддршка за модернизација на туристичкиот сектор преку пристап до финансии, програми за реконструкција, енергетска ефикасност, дигитализација и стручно усовршување. Успехот на туристичката политика не треба да се мери само преку бројот на пристигнувања и ноќевања туку и преку обемот на инвестициите, просечниот престој, потрошувачката по турист, квалитетот на услугите, формалното вработување и уделот на регистрираната економска активност. Само со веродостојни податоци, институциите ќе можат да утврдат каде се потребни мерки и дали тие навистина даваат резултати.

Македонија мора да одлучи дали ќе гради туристичка индустрија заснована на квалитет, инвестиции и фер конкуренција или ќе продолжи да ги толерира нерегуларностите, со што ја префрла цената на легалните компании, вработените и локалните заедници. Привидниот социјален мир постигнат со неприменување на законите не е одржливо решение. Вистинската социјална одговорност подразбира систем во кој малите бизниси можат да работат легално, претпријатијата имаат предвидливи услови за инвестирање, а јавните приходи придонесуваат за подобра инфраструктура и заштита на природното и културното наследство.

Сивата економија не се сузбива со декларации, туку со функционални институции, едноставни процедури, доследна контрола и еднакви правила за сите. Македонија не може да се потпира само на ниските цени и неискористениот туристички потенцијал. За да создаде конкурентна и одржлива туристичка дестинација, мора да обезбеди услови во кои законското работење ќе биде најразумниот избор, а квалитетот и инвестициите ќе станат основа на развојот.

доц. д-р Љупчо Јаневски

(Авторот е универзитетски професор и туристички експерт)

(Редакцијата се оградува од ставовите на авторите изразени во колумните)