Хрватска денес го слави Денот на државноста – 36 години независност и суверенитет

Пред 36 години, на 30 мај 1990 година, беше конституиран првиот демократски избран хрватски парламент. Со ова заврши речиси половина век долгиот комунистички систем и започна ново поглавје во хрватската историја. Овој историски датум денес се слави како национален празник – Ден на државноста.

Парламентот од 1990 година работеше нешто повеќе од две години, но донесе историски одлуки што го отворија патот за хрватскиот суверенитет и независност и овозможија прекин на државно-правните врски со поранешната држава, СФРЈ.

Ги донесе своите одлуки во турбулентни, воени услови, во меѓународни околности што не беа особено поволни за Хрватска.

Имено, само два и пол месеци по конституирањето на Парламентот, во средината на август 1990 година, Хрватска се соочи со вооружен бунт од дел од локалните Срби, познат како Револуција на трупците. Во 1991 година, овој бунт ескалираше во воена агресија поддржана од Југословенската армија.

Сето ова беше тешко да се предвиди на тој празничен ден, 30 мај 1990 година, кога очите на хрватската јавност беа насочени кон Марковиот плоштад, каде што новоизбраните претставници се собраа на првата седница на повеќепартискиот Парламент.

„Тоа беше навистина голем настан: власта во Република Хрватска ја презедоа луѓе кои, за време на претходното владеење на комунистичката едноумие, беа претежно несоодветни. Значителен број од нив доживеаја разни форми на малтретирање во тоа време, а некои дури беа и политички затвореници“, напиша историчарот Иво Периќ во својата книга за Хрватскиот државен парламент.

Тој, исто така, забележа дека конституирањето на новиот Парламент, тогаш сè уште Социјалистичка Република Хрватска, беше спроведено „во исклучително свечена атмосфера“. На улиците на главниот град, но и низ цела Хрватска, имаше церемонија каде што секој чекор на новата влада беше следен со ентузијазам.

На тој 30 мај, зградата на Парламентот беше премала за сите претставници и гости. По церемонијата, во работниот дел од седницата прво беше избрана Комисијата за избори и именувања, на чело со Иван Милас, по чиј предлог беше избрано раководството на првиот повеќепартиски парламент. За претседател беше избран Жарко Домљан, а за потпретседатели Ивица Перцан, Стјепан Сулиманац и Владимир Шекс.

Стипе Месиќ беше избран за претседател на Извршниот совет на Парламентот, а д-р Фрањо Туѓман, претседател на ХДЗ, за претседател на Претседателството на СР Хрватска. Обраќајќи се пред присутните, Туѓман истакна дека низ својата долга историја „Хрватскиот државен парламент бил чувар на суверенитетот (со исклучок на периодот од 1918 до 1941 година) на хрватскиот народ во однос на другите национални и државни заедници“.

Тој исто така рече дека не се сомнева дека хрватскиот народ ќе ја покаже својата зрелост на првите демократски избори, „од кои произлезе Парламентот“, и изрази верување дека „ќе знаат и ќе можат, под водство на својата вистинска репрезентација, да изградат живот достоен за слободни луѓе во нивната единствена, страдална, но света татковина“.

Во пресрет на првата седница, повеќето претставници присуствуваа на света миса во Загрепската катедрала предводена од кардиналот Фрањо Кухариќ, кој во својата проповед ја опиша победата на демократијата во националниот живот како пресвртница.

На историската парламентарна седница присуствуваа голем број граѓани, а церемонијата се прелеа од Горниот град во Загреб на улиците и преполниот главен плоштад во Загреб.

На првите демократски избори излегоа повеќе од 84 проценти од гласачите.

Новиот Парламент е резултат на првите демократски избори одржани во два круга, во април и мај 1990 година. Излезноста на изборите беше огромна, со 84,40 проценти од регистрираните гласачи кои излегоа на гласање, а Хрватската демократска заедница победи.

Од 351 претставник во трите совети: Општините, Здружениот труд и Општествено-политичкиот совет, на првото свикување на Парламентот, ХДЗ имаше 207, Сојузот на комунисти на Хрватска – Партија за демократски промени имаше 107 претставници, Коалицијата на народен договор имаше 21, Српската демократска партија имаше пет, додека 13 места им припаднаа на независните пратеници и претставниците на националните малцинства.

Парламентот од 1990 година работеше малку повеќе од две години, во август 1992 година беа одржани избори за Претставничкиот дом на Хрватскиот парламент, а новиот парламент имаше само еден дом и значително помалку претставници, 138.

Во првата деценија од модерна Хрватска, од 1991 до 2001 година, Денот на државноста се славеше на 30 мај, беше национален празник и омилен меѓу граѓаните.

Сепак, откако ХДЗ ја загуби власта на изборите во 2000 година, левичарската коалиција составена од шест партии, предводена од СДП на Ивица Рачан, го промени календарот на националните празници и државните празници.

Следствено, од 2002 до 2019 година, 30 мај се славеше како Ден на Хрватскиот парламент и повеќе не беше државен празник ниту неработен ден. Денот на државноста беше поместен на 25 јуни, за да се одбележи одлуката на Парламентот од 1991 година за прогласување независност и прекинување на сите врски со поранешна СФРЈ.

Од 2020 година, на предлог на Владата на Андреј Пленковиќ, Денот на државноста беше поместен назад на 30 мај.

Денот на државноста ќе се слави низ цела Хрватска во сабота, со положување венец на Националниот споменик, пренесе „Хина“.