Зошто запнаа преговорите меѓу САД и Иран?

САД чекаа десет дена Иран да одговори на неговиот рамковен предлог за завршување на војната. Кога барањата на Техеран конечно пристигнаа во неделата, стана јасно дека Исламската Република, и покрај притисокот од претседателот Доналд Трамп кој бара иранскиот режим да се предаде, сè уште има намера да излезе како победник од конфликтот.

Иако ниту една страна јавно не ги објави точните услови, иранските државни медиуми објавија дека одговорот на Техеран бара целосен крај на војната, формално признавање на суверенитетот над Ормускиот теснец и целосно укинување на санкциите. Трамп брзо го отфрли контрапредлогот како „целосно неприфатлив“ и го нарече „ѓубре“, пишува Си-Ен-Ен.

Останува нејасно на кои точно елементи од предлогот се спротивставил Трамп, со оглед на тајноста околу преговорите. Иранските државни медиуми, во согласност со напорите на владата да ја проектира победата пред својата домашна публика, постојано го прикажуваат ставот на Техеран како став на сила.

Откако САД и Израел започнаа напади врз Иран пред повеќе од една деценија, Исламската Република водеше стратегија која цврсто ги отфрла сите знаци на капитулација. Наместо тоа, Техеран покажа подготвеност да го продолжи конфликтот доколку е потребно, со цел да го зголеми притисокот врз Вашингтон и да извлече значајни отстапки што финансиски би го зајакнале режимот и би го обезбедиле неговиот долгорочен опстанок.

„Тие мислат дека ќе се заморам, ќе ми здодее или ќе бидам под притисок“, изјави Трамп вчера пред новинарите во Белата куќа. „Нема притисок. Ќе победиме целосно.“

Трамп, исто така, се пожали дека иранските лидери „постојано се премислуваат“ кога двете страни се чини дека се блиску до договор, што може да го одрази очигледното одбивање на иранската војска да се согласи на мерки што би ги исполниле неговите барања.

Застојот во разговорите произлегува од различни приоритети. Трамп, рече еден аналитичар, бара „брза и лесна“ победа што вклучува итни отстапки за нуклеарната програма на Иран, додека Техеран е решен да ги одложи тие барања и прво да ги обезбеди своите отстапки.

Во еден од своите предлози, Иран наведе постепен, фазен пристап кон разговорите. Првичните фази би се фокусирале на прогласување крај на војната на сите фронтови, укинување на санкциите и прекинување на американската поморска блокада, додека разговорите за нуклеарната програма би биле одложени за подоцна. Трамп, сепак, бара Иран формално да ја суспендира својата нуклеарна програма за одреден временски период – американските претставници наводно сакаат најмалку 10 години – и да ги предаде своите постоечки залихи од околу 440 килограми високо збогатен ураниум.

„Тоа е судир на перцепции“, рече Санам Вакил, директор на програмата за Блискиот Исток и Северна Африка во лондонскиот тинк-тенк Чатам Хаус. „Во ќорсокак сме затоа што претседателот Трамп не разбира зошто овие луѓе не склучуваат договор како би се спасиле себеси.“

„Тие нема да му дадат отстапки на почетокот на договорот затоа што не му веруваат“, рече Вакил, додавајќи дека Иранците „биле лично изгорени од него“.

На својата неделна прес-конференција, портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаеи, изјави дека „несогласувањето“ со Вашингтон „е помеѓу страна која исклучиво ги бара своите фундаментални права и страна која инсистира на кршење на правата на другата страна“. Тој додаде дека барањата на Иран се „разумни“ и „одговорни“.

„Одговорот на иранскиот режим го одразува начинот на размислување на раководството кое верува дека ја преживеало војната и победило, а не изгубило“, напиша на X Дени Цитринович, виш соработник во Институтот за студии за национална безбедност. „Како резултат на тоа, неговите барања остануваат високи, а неговата подготвеност за компромис е исклучително ограничена.“

Додека Трамп се обидува да изврши притисок врз Иран, Техеран сигнализираше дека сака посеопфатен и траен договор, барајќи цврсти гаранции дека САД нема да ја обноват војната. Пред посетата на Трамп на Кина оваа недела, иранските претставници предложија Пекинг да биде гарант за секој иден договор. Минатата недела, Техеран го испрати министерот за надворешни работи Абас Арагчи во Пекинг на разговори со неговиот кинески колега.

Примирје „на апарати“

Трамп долго време водеше кампања против вовлекување на САД во „бесконечни војни“, но Иран го вовлече во скапа и исцрпувачка ситуација. Наместо решителната победа што ја бараше по атентатот врз врховниот лидер на Исламската Република и неговите врвни команданти, војната сè повеќе дегенерираше во ќорсокак. И покрај прекинот на огнот договорен пред повеќе од еден месец, неколку поморски судири избувнаа во Ормускиот теснец, бидејќи двете страни продолжуваат да се борат за контрола на виталниот воден пат. Сојузниците на Вашингтон во регионот, исто така, објавија дека Иран, по неколку недели затишје, продолжил со испукување балистички ракети и беспилотни летала кон нивните градови.

Со неуспехот на разговорите, Трамп изјави дека самото примирје е во опасност.

„Би рекол дека прекинот на огнот е „на апарати“, им рече тој на новинарите во Белата куќа.

Од друга страна, војската на Исламската Република сигнализираше дека е задоволна од континуираното незадоволство на Трамп од предлозите.

„Никој во Иран не прави планови да му угоди на Трамп“, наведе портпаролот на иранската војска, Ебрахим Золфагари, на X во неделата.

„Преговарачкиот тим мора да развие планови што исклучиво ги почитуваат правата на Иран и секако би било подобро ако Трамп не е задоволен со нив.“