Пазарот на удар: Како се формира и кој всушност ја контролира цената на нафтата?

Избувнувањето на војната меѓу Иран и Израел силно го потресе светскиот енергетски пазар и поттикна нагло зголемување на цените на суровата нафта. Но, како всушност се одредува нејзината цена на глобалниот пазар, од каде доаѓа и кои видови се најважни?

По ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток, цените на нафтата нагло пораснаа. Брент, цената на нафтата од Северното Море, која е клучна за европскиот пазар, значително се зголеми. Нејзината цена се зголеми од околу 72 долари за барел (159 литри) минатиот петок за приближно 17 проценти, на привремено повеќе од 85 долари.

Суровата нафта на светскиот пазар главно се тргува преку термински договори, пишува Tagesschau. Ова значи дека клиентот ја добива нарачаната количина дури по одредено време, а не веднаш. Договорите обично се склучуваат месечно и во пракса често се препродаваат пред датумот на истекување, што ги поттикнува шпекулациите и влијае на движењата на цените. Најголем обем на тргување обично има договорот што прв доспева, па затоа е оној што најмногу се следи на финансиските пазари.

Формирањето на цените не е под влијание само на понудата и побарувачката. Бидејќи нафтата се тргува глобално во американски долари, девизните курсеви и валутите играат важна улога. Послабиот долар може да ги направи стоките поевтини, а посилниот долар обично значи повисока цена.

Колку е важен квалитетот на нафтата?

Квалитетот на суровата нафта првенствено зависи од содржината на сулфур, според која се разликува на лесна и тешка. Сулфурот е непожелна компонента бидејќи неговата поголема содржина ја прави обработката посложена и поскапа, па затоа лесната нафта е обично поскапа. Друг важен критериум е нејзината густина, бидејќи многу рафинерии се прилагодени за преработка само на одредени видови сурова нафта, а движењето на цените е генерално усогласено со оние на референтните цени, кои се тргуваат на водечките пазари.

Во САД, клучниот тип е West Texas Intermediate (WTI), додека во Европа, репер е Брент од Северното Море. И двата вида се висококвалитетни лесни сурови масла и релативно лесно се преработуваат во рафинериите во деривати како што се бензин или дизел.

Цените на другите видови се одредуваат во однос на референтните, првенствено според содржината на сулфур. Саудиска Арабија извезува Arab Light, Венецуела има големи резерви на многу тешка нафта со висока содржина на сулфур, додека најважниот руски вид, Ural, исто така има релативно висока содржина на сулфур.

Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) и Организацијата на земјите извознички на нафта (ОПЕК) неодамна предупредија на можноста за прекумерна понуда на пазарот оваа година, што е поврзано со зголемено производство од страна на земјите во алијансата ОПЕК+.

Токму зголемената понуда беше една од причините за падот на цените во втората половина од минатата година. Во декември, Брент се тргуваше по околу 60 долари за барел, а војната со Иран го турна на околу 85 долари. Економистите предупредуваат дека наглиот пораст на цените на енергијата може да претставува ризик за економскиот развој на земјите ширум светот. Колку долго ќе трае оваа ситуација зависи во голема мера од времетраењето на сегашната војна.

Кој произведува најмногу нафта?

Соединетите Американски Држави во моментов се најголемиот производител на нафта во светот, а зголемувањето на нивното производство е важен дел од енергетската политика на Доналд Трамп и е сумирано во слоганот  „Drill, baby, drill’“ („Дупчи, бејби, дупчи“).

Саудиска Арабија и Русија се на второ и трето место. Експертите веруваат дека Саудиска Арабија може релативно брзо да го зголеми производството за да ги ублажи прекумерните зголемувања на цените.

Танкерите за нафта играат клучна улога во глобалниот транспорт на сурова нафта, како и цевководите што ги снабдуваат рафинериите. Заедно со Суецкиот канал, Ормутскиот теснец помеѓу Иран и Оман е важен бидејќи во 2023 година, речиси 20 проценти од светската нафта била транспортирана низ тој премин..