Кој стигне и каде стигне отвора лаборатории за експериментирање со опасни вируси, а не мисли на безбедноста

Според извештајот на „Глобал биолабс“ од 2023 година, околу 75 проценти од постојните оперативни лаборатории БСЛ-4 во светот се наоѓаат во урбани центри, со најмалку 50.000 луѓе кои живеат во радиус од три километри од нив, „каде што густо населените области би можеле да ги зголемат последиците од случајно испуштање на патогени“. Од 27 земји со лаборатории БСЛ-4, само една има сеопфатен национален закон што ги регулира истражувањата

Минатата недела, смртта на 28-годишната Дарија Шипилова, која работеше во руски институт кој истражува чума во сибирскиот град Иркутск, брзо го привлече вниманието на целиот свет. Сепак, институтот е многу изолиран, а чумата не е ни приближно толку заразна како ковид 19 и лесно се лекува ако се открие доволно рано, пишува Дилан Скот, новинар на „Вокс“, специјализиран за здравство и здравствена заштита. Но тој предупредува на опасноста дека работата со толку опасни патогени станува сè помалку безбедна додека по ковид 19, расте бројот на лаборатории за биолошка безбедност на ниво 4 (БСЛ-4), кои се дизајнирани да се справат со најопасните патогени што постојат, како што се ебола и сипаници.

Истражувачка иницијатива „Глобал биолабс“ се обиде да состави сеопфатен инвентар на лаборатории на високо ниво низ целиот свет и во својот извештај за 2023 година забележа дека бројот на лаборатории БСЛ-4 брзо се зголемува. Кон крајот на 1990-тите, имаше помалку од десет такви лаборатории низ целиот свет, а до крајот на 2010-тите ги имаше речиси 40. Во 2021 година, имаше 59 кои веќе работеа, беа во изградба или беа активно планирани за изградба, а до 2023 година, уште десет објекти беа завршени или во различни фази на изградба. По пандемијата, земјите во развој сфатија дека за време на сериозна здравствена криза не можат да се потпрат на побогатите земји, па се обидоа да изградат сопствен капацитет за справување со смртоносен биолошки материјал. Само Индија планира да отвори четири нови лаборатории БСЛ-4, а најмалку пет земји – Бразил, Казахстан, Саудиска Арабија, Сингапур и Шпанија, почнаа со изградба или неодамна ги отворија своите први лаборатории.

– Колку повеќе објекти работат на ваков вид работа, толку повеќе се прашувате дали целата оваа работа е навистина неопходна. И дали имаат соодветни системи за управување со биолошката безбедност?, вели за „Вокс“ Грегори Кобленц, еден од основачите на „Глобал биолабс“.

Според него, тоа би можело да го зголеми ризикот од несоодветни безбедносни протоколи и, на крајот, посериозни инциденти. Покрај тоа, според извештајот на „Глобал биолабс“ од 2023 година, околу 75 проценти од постојните оперативни лаборатории БСЛ-4 во светот се наоѓаат во урбани центри, со најмалку 50.000 луѓе кои живеат во радиус од три километри од нив, „каде што густо населените области би можеле да ги зголемат последиците од случајно испуштање патогени“.

Но, без оглед на тоа, дури и додека изградбата на лаборатории се забрзува, пишува „Вокс“, националните и меѓународните стандарди за управување со овие објекти и истражувањата што се спроведуваат во нив сè уште се недоволно развиени и не постои глобална организација што ги надгледува или регулира овие објекти. Кобленц посочува дека една важна доброволна група во овој контекст – Меѓународната група експерти на регулаторни органи за биолошка безбедност и заштита – престана да работи во последниве години. Националните закони се исто така неконзистентни. Од 27 земји со лаборатории БСЛ-4, само една има сеопфатен национален закон што ги регулира „истражувањата со двојна употреба“ и истражувањата за добивање функција, во кои научниците можат да ги модифицираат патогените за да ги направат попреносливи или вирулентни со цел подобро да разберат како функционираат. Според Кобленц, појдовна точка би можела да биде поединечните лаборатории да усвојат нови протоколи за безбедност, како оние што Меѓународната организација за стандардизација (ИСО) ги воспостави непосредно пред пандемијата. Покрај тоа, како што земјите ги прошируваат своите лабораториски капацитети, тие мора истовремено да развијат силни системи за надзор – објектите мора да бидат импресивни и опремени со најсовремена технологија.

– Ако ова е нивна прва таква лабораторија, во некои случаи тие немаат доволно силни национални законски и регулаторни механизми за биолошка безбедност и заштита. Можеби дури и немаат доволно професионален персонал, вели Кобленц.