ЕУ би можела да добие нова членка уште за викендот!

Граѓаните на Исланд в сабота ќе излезат на референдум на кој ќе одлучуваат дали нивната земја треба да ги продолжи преговорите за членство во Европската Унија.

Иако во поинакви околности дебатата главно би се водела околу долгогодишните несогласувања со Брисел, како што е прашањето за риболовните квоти за скушата, референдумот доби дополнителна геополитичка тежина поради заканите на американскиот претседател Доналд Трамп во врска со Гренланд, кој се наоѓа во непосредна близина на Исланд.

Покрај САД, безбедносната ситуација во Северниот Атлантик дополнително ја усложнуваат амбициите на Русија и Кина да обезбедат пристап до арктичките подрачја и нивните природни ресурси. Поради тоа, прашањето за меѓународните сојузништва станува сè позначајно за околу 270.000 исландски гласачи.

Поранешниот градоначалник на Рејкјавик, Дагур Егертсон, еден од позначајните поддржувачи на опцијата „Да“, смета дека изјавите на Трамп за Гренланд влијаеле врз јавната дебата и дополнително го свртеле вниманието кон стратешката положба на Исланд.

Егертсон предупредува дека прашањето за американските амбиции кон Гренланд сè уште не е целосно решено. Иако Трамп ублажи дел од своите претходни изјави, на самитот на НАТО во Анкара во јули повторно нагласи дека, според неговиот став, Гренланд треба да биде под контрола на Соединетите Американски Држави, а не на Данска.

Во такви околности, Егертсон се залага за посилно поврзување на Исланд со европските партнери, истакнувајќи ја пораката дека малите и средните држави мора да соработуваат за да ги заштитат своите интереси.

Суверенитетот во центарот

Едно од клучните прашања на референдумот е зачувувањето на исландскиот суверенитет. Сепак, токму околу ова прашање постојат целосно спротивставени ставови, поради што исходот од гласањето е тешко да се предвиди.

Според истражувањето на Галуп спроведено во средината на август, опцијата „Да“ имала тесна предност со 51,5 отсто поддршка.

Поддржувачите на продолжувањето на преговорите сметаат дека поблиското поврзување со Европската Унија би можело дополнително да ги заштити интересите на Исланд во услови на зголемени геополитички притисоци. Противниците, од друга страна, предупредуваат дека членството би можело да ја ограничи можноста Рејкјавик самостојно да одлучува за прашања од големо национално значење, особено за рибарството и земјоделството.

Токму прашањето за риболовните квоти беше една од главните причини поради кои претходниот обид на Исланд да стане членка на ЕУ пропадна. Процесот конечно беше прекинат во 2015 година.

Професорот по политички науки на Универзитетот Бифрост, Ејрикур Бергман, смета дека прашањето за суверенитетот е длабоко вкоренето во исландската политичка традиција. Според него, и поддржувачите и противниците на членството во ЕУ се повикуваат на истото наследство на борбата за независност.

Едните сметаат дека членството во Европската Унија би му овозможило на Исланд дополнително да ја зајакне својата самостојност и да ги заштити сопствените интереси, додека другите веруваат токму спротивното – дека влезот во ЕУ би значел откажување од дел од суверенитетот кој Исланд долго време се обидува да го зачува.

Чувството на национална независност има посебно место во историјата на Исланд. Исландскиот парламент Алтинг се смета за едно од најстарите претставнички тела во светот, а неговите корени датираат повеќе од илјада години.

Исланд денес е членка на НАТО, додека со Соединетите Американски Држави има билатерален договор за одбрана уште од 1951 година.

Истовремено, земјата е дел од Европскиот економски простор, преку кој веќе применува голем дел од правилата на Европската Унија. Исланд е и член на Шенген-зоната, што на неговите граѓани им овозможува слободно патување без гранични контроли во најголемиот дел од ЕУ.

Поради тоа, на референдумот всушност се поставува прашањето дали Исланд треба да направи дополнителен чекор и од постојниот однос преку Европскиот економски простор да продолжи кон полноправно членство во Европската Унија.

Меѓу граѓаните постојат различни ставови. 35-годишниот музичар Туми Арнасон од главниот град најавил дека ќе го поддржи почетокот на преговорите бидејќи сака да види какви услови Исланд би можел да преговара со ЕУ. Како една од главните причини за таквиот став ја наведува економската ситуација.

Од друга страна, 68-годишната Хана Сигурдардотир, вработена во исландската агенција за лекови, смета дека Рејкјавик повеќе не може целосно да се потпира на САД како што тоа било случај во минатото.

Таа се залага за посилни односи со европските сојузници, истакнувајќи ја блискоста на Исланд со европските земји преку заедничката историја, култура и вредности.