Зимата сè уште не е официјално започната, а метеоролозите веќе се соочуваат со невообичаена појава. Поларниот вртлог, големиот систем од студен воздух што го задржува арктичкиот воздух околу Северниот Пол, претрпе значително нарушување многу порано од вообичаеното. Според досегашните метеоролошки податоци, станува збор за една од најраните вакви појави откако се следат овие атмосферски процеси.
Ова отвора прашања за тоа каква зима нè очекува и дали нарушувањето на поларниот вртлог може да донесе силни студени бранови во Европа и на Балканот.
Дополнителна неизвесност создава и фактот што октомври, според податоците на европската програма „Коперник“, бил најтоплиот во историјата на метеоролошките мерења.
„Ова можеби е уште еден пример или показател дека климатскиот систем на Земјата почнува да покажува појави што досега не сме ги забележале“, изјави за „Фајненшл тајмс“ Тим Стокдејл, главен научник на Европскиот центар за среднорочни временски прогнози (ECMWF).
Што претставува поларниот вртлог?
Поларниот вртлог, познат и како поларна депресија, е голем систем од студен воздух што циркулира околу Земјините полови. Го одржуваат силни западни ветрови во повисоките слоеви на атмосферата.
Станува збор за област со низок воздушен притисок, во која воздухот циркулира спротивно од насоката на стрелките на часовникот, а нејзиниот центар вообичаено се наоѓа над поларните области.
Кога поларниот вртлог е стабилен и силен, студениот арктички воздух останува концентриран околу Северниот Пол. Но, кога тој ќе ослабне или ќе се наруши, студената воздушна маса може да се придвижи кон појужните географски широчини, вклучително и кон Европа.
Влијанието не е секогаш исто. Во некои случаи најсилно се чувствува во Северна Америка, а во други во Европа и Азија.
Наглото затоплување во стратосферата го нарушува вртлогот
Една од причините за ваквите промени е феноменот познат како нагло стратосферско затоплување (SSW). При оваа појава, температурите во стратосферата, слој од атмосферата на височина од околу 10 до 50 километри, за само неколку дена можат да пораснат и до 50 Целзиусови степени.
Според податоците на британската метеоролошка служба „Мет офис“, оваа година е забележано најраното нагло стратосферско затоплување во последните 75 години, колку што се следи овој феномен.
Сличен настан бил регистриран и на 28 ноември 1969 година, како и на истиот датум минатата година.
Наглите температурни промени во стратосферата можат да предизвикаат поместување, слабеење, па дури и целосен распад на поларниот вртлог. Сепак, последиците на површината не се чувствуваат веднаш. Потребни се неколку недели за промените во повисоките слоеви на атмосферата да се одразат врз временските услови.
Тоа значи дека нарушувањето на поларниот вртлог не мора веднаш да донесе силен студ. Напротив, влијанието може да стане поизразено подоцна во текот на зимата.
Ел Нињо дополнително ја зголемува неизвесноста
Важен фактор што може да влијае врз зимските временски услови е и климатскиот феномен Ел Нињо, кој се развива во тропскиот дел на Тихиот Океан и се очекува дополнително да зајакне.
Иако е географски далеку од Европа и Балканот, Ел Нињо може посредно да влијае врз атмосферската циркулација и веројатноста за појава на одредени временски обрасци.
Истражувањата покажуваат дека во годините кога е активен Ел Нињо се зголемува веројатноста за нагло затоплување во стратосферата, што може да доведе до слабеење или распаѓање на поларниот вртлог.
Сепак, за временските прилики во Европа многу понепосредно влијание има Северноатлантската осцилација (NAO). Таа се однесува на промените во воздушниот притисок меѓу Исланд и Азорските Острови и влијае врз движењето на циклоните, распоредот на врнежите и температурните разлики низ Европа.
Дали нè очекува студена зима на Балканот?
Нарушувањето на поларниот вртлог може да биде најава за продори на студен арктички воздух кон Европа, но тоа не значи дека цел континент ќе се соочи со екстремно ниски температури.
Врз зимските временски услови во Европа, а со тоа и на Балканот, ќе влијаат повеќе фактори: развојот на Ел Нињо, состојбата на поларниот вртлог, Северноатлантската осцилација, но и натпросечно високите температури на површината на Средоземното Море и Атлантскиот Океан.
Во минатото, распадот на поларниот вртлог понекогаш предизвикувал продори на многу студен и сув воздух од Арктикот кон Европа, Азија и Северна Америка.
Еден од најпознатите примери е таканаречениот „Ѕвер од Истокот“ во 2018 година, кога силен студен бран ги зафати централна и западна Европа, предизвикувајќи голем пад на температурите, снежни врнежи и сериозни нарушувања во сообраќајот.
Затоа, и покрај раното нарушување на поларниот вртлог, сè уште е рано да се извлечат сигурни заклучоци за претстојната зима. Она што е извесно е дека атмосферските услови се менуваат, а комбинацијата од неколку климатски фактори ќе го одреди карактерот на зимата што следува.












