КОЛУМНА ЉУПЧО ЈАНЕВСКИ: Туристот доаѓа, преспива и си заминува – статистички имаме турист, но немаме економски ефект

Македонскиот туризам повторно има бројки со кои можеме да се пофалиме. Но, кога статистиката ќе се прочита внимателно и ќе се стави во сооднос со средствата што ги издвојува државата за неговиот развој, се појавува едно многу поинакво прашање: дали навистина растеме – или само стануваме подобри во броењето на туристите? Најновите податоци на Државниот завод за статистика за јули 2026 година покажуваат дека во периодот јануари – јули, во земјата се регистрирани 741.446 туристи, што претставува раст од 1,5 проценти во однос на истиот период во 2025 година. Ноќевањата се 1.760.335, односно раст од само 0,5 проценти. Странските ноќевања се зголемени за 2 проценти, додека домашните се намалени за 1 процент.

Во јули, бројките се подобри, бројот на туристи е зголемен за 6,6 проценти, а ноќевањата за 3,2 проценти. Но, еден добар јулски месец не може да ја промени целокупната слика за туристичкиот сектор. Туризмот не се гради од еден месец, туку од континуитет, подолг престој, поголема потрошувачка и рамномерна распределба на туристичкиот промет во текот на целата година.

Во последните години, државата значително ги зголеми средствата за туризмот. Според јавно објавените податоци, буџетот за туризам е зголемен од 58 милиони денари во 2023 година на 186 милиони денари во 2026 година. Тоа е повеќе од тројно зголемување.

За 2026 година, со Програмата за промоција и поддршка на туризмот се предвидени 186 милиони денари, од кои 150 милиони се наменети за субвенции за приватниот сектор, а 36 милиони за други трансфери.

Самото зголемување на средствата треба да се поздрави. Туризмот не може да се развива без сериозна јавна поддршка. Но, секогаш кога буџетот расте, мора да расте и одговорноста за резултатите.

Ако средствата за туризам за само неколку години се зголемуваат за повеќе од 200 проценти, во првите седум месеци од 2026 година туристите растат 1,5 проценти, а ноќевањата само 0,5 проценти, тогаш мора да се постави прашањето каде исчезнува развојниот ефект од зголемените вложувања?

Ова не значи дека средствата се нерационално потрошени. За таква оценка се потребни детални податоци за секоја програма и секој проект. Но значи нешто друго – досегашниот начин на мерење на успехот е недоволен. Не е доволно да знаеме колку средства сме потрошиле. Мора да знаеме што сме добиле за нив.

Тука доаѓаме до една од најважните промени што мора да ја направиме во туристичката политика. Со години зборуваме за бројот на туристи. Целта често се поставува како достигнување на одредена магична граница – еден милион, еден и пол милион или два милиони туристи. Но туристот не е само број. Тој е економски потрошувач.

Прашањето не е само колку туристи влегле во државата, туку колку ноќи останале, колку потрошиле, кои дестинации ги посетиле, колку локални производи купиле, колку приходи останале кај локалното население и колку нови работни места создал нивниот престој.

Ако туристот дојде, направи фотографија, преспие една ноќ и продолжи кон друга дестинација, статистички имаме турист. Економскиот ефект, меѓутоа, е ограничен. Затоа Македонија мора да престане да го мери туристичкиот успех само со доаѓањата. Нашата вистинска цел треба да биде повеќе ноќевања, подолг престој и поголема туристичка потрошувачка.

Податоците за првите седум месеци од 2026 година се особено интересни токму поради ова. Имаме раст на туристите од 1,5 проценти, но раст на ноќевањата од само 0,5 проценти. Тоа значи дека растот на посетеноста не се претвора со иста динамика во раст на престојот. Тоа е предупредување, особено ако сакаме туризмот да биде еден од двигателите на локалниот економски развој.

Истовремено, домашните ноќевања се намалуваат за 1 процент. Домашниот туризам не смее да биде занемарен. Тој е важен за стабилноста на туристичкиот сектор, за развојот на малите семејни бизниси и за рамномерната распределба на туристичкиот промет. Странските туристи се неопходни за раст, но домашниот турист е дел од внатрешниот туристички пазар кој може да ја продолжи сезоната и да ја одржи побарувачката во периоди кога странските пазари се послаби.

Македонија нема проблем со туристички ресурси. Ги имаме Охрид и Преспа, имаме планини, национални паркови, културно наследство, археолошки локалитети, гастрономија, вино, рурални средини и автентични населени места. Имаме доволно туристички приказни, но немаме доволно туристички производи. Тоа е суштинската разлика.

Манифестацијата трае неколку дена. Туристичкиот производ може да се продава цела година. Затоа средствата мора постепено да се пренасочуваат од логиката „да организираме нешто“ кон логиката „да создадеме нешто што ќе се продава“.

Вински тури, гастрономски патеки, рурални искуства, планинарски и велосипедски маршрути, културни патеки, археолошки тури, верски патишта, спа-центри и активен туризам можат да создаваат туристички промет и надвор од јули и август. Тука лежи неискористениот потенцијал.

Во оваа насока е особено важна можноста што ја создава формирањето на Министерство за култура и туризам. Културата и туризмот мора конечно да работат заедно. Културното наследство не треба само да се заштитува. Треба и да се интерпретира.

Археолошкиот локалитет без добра приказна, сигнализација, водич, дигитална презентација и туристичка инфраструктура останува неискористен ресурс. Музеј кој нема современа интерпретација и дигитална достапност тешко може да биде силен туристички магнет. Манастир, црква, стара чаршија или традиционална куќа можат да бидат дел од туристички производ само ако се поврзат со маршрута, локална гастрономија, занаети, приказна и услуга. Токму тука културата и туризмот можат да создадат најголема синергија.

Затоа 2027 и 2028 година не треба да бидат години на нови декларации, туку години на резултати и мерење. Секоја туристичка програма треба да има јасни КПИ-индикатори. Не само број на поддржани проекти, туку повеќе туристи, повеќе ноќевања, подолг престој, поголема потрошувачка, нови пазари и продолжена сезона.

Секој поголем промотивен буџет мора да има мерлив поврат. Ако државата вложува средства за промоција на одреден пазар, треба да знаеме колку туристи и ноќевања се добиени како резултат на таа инвестиција. Потребно е да се промени и логиката на субвенционирање. Од субвенционирање на активности треба постепено да се движиме кон субвенционирање на резултати.

Паралелно со тоа, треба да се развиваат регионални и локални дестинациски менаџмент-организации, бидејќи туристичкиот развој не може да се управува само од централно ниво.

Македонија мора да воспостави и современ туристички информациски систем. Не е доволно да знаеме колку туристи дошле. Мора да знаеме од каде дошле, колку останале, што посетиле, колку потрошиле и кои туристички производи ги користеле. Без квалитетни податоци, нема паметна туристичка политика.

Зголемувањето на буџетот за туризам е позитивно. Но поголем буџет не е туристички успех. Тој е само можност. Успехот ќе се види кога дополнителниот јавен денар ќе произведе дополнителна економска вредност – повеќе гости, повеќе ноќевања, повеќе приходи, нови работни места и посилна локална економија.

Затоа бројките за 2026 година треба да ги сфатиме како предупредување, а не како причина за славење или за песимизам. Зголемувањето од 1,5 проценти на туристите и 0,5 проценти на ноќевањата не е катастрофа. Но не е ниту резултат што треба да нè задоволи ако истовремено имаме значително поголеми јавни вложувања и големи развојни амбиции.

Во следните две години треба да го смениме прашањето. Наместо „Колку туристи имавме?“ треба да прашуваме „Колкава нова вредност создадовме од секој турист и од секој јавен денар вложен во туризмот?“ Одговорот на ова прашање ќе биде вистинскиот тест за македонската туристичка политика во 2027 и 2028 година. Затоа што на Македонија не ѝ недостигаат туристи, ѝ недостига систем што ќе ги претвори нивните посети во подолг престој, поголема потрошувачка и траен локален развој. Тоа веќе не е прашање на туристички потенцијал, туку на политика, професионалност и одговорност.

Доц. д-р Љупчо Јаневски

(Авторот е универзитетски професор и туристички експерт)

(Редакцијата се оградува од ставовите на авторите изразени во колумните)