Светската економија успеа со месеци да го издржи најголемиот прекин на глобалните енергетски текови во историјата. Американските и израелските напади врз Иран во февруари предизвикаа нагло зголемување на цените на нафтата, недостиг на гориво и нов инфлаторен притисок, но економскиот колапс од кој многумина стравуваа – не се случи.
Сепак, просторот за ублажување на нови шокови брзо се намалува, пишува „Њујорк тајмс“. Во изминатите неколку дена, нападите ја принудија Саудиска Арабија да затвори клучен нафтовод, Хутите зазедоа стратешки остров во Црвеното Море и важен пристанишен град, а предложените разговори меѓу земјите од Заливот пропаднаа. Цената на нафтата повторно се приближи до 110 долари за барел.
Последиците веќе се чувствуваат далеку надвор од Блискиот Исток. Растот на цените на енергенсите предизвика прекини во снабдувањето со електрична енергија, ограничувања на потрошувачката и протести – од Азија до Латинска Америка. На Филипините, рибарите ги оставаат своите бродови во пристаништата бидејќи не можат да платат за гориво; во Бангладеш, прекините на струја ги запираат фабриките со часови; а во Гватемала, демонстрантите палат гуми и автомобили.
Кина досега помогна да се задржат цените под контрола
Една од главните причини зошто цените не пораснаа уште повеќе е однесувањето на Кина, најголемиот светски увозник на нафта. Пекинг престана да трупа резерви на нафта и почна да ги користи постоечките залихи, а исто така го намали извозот на производи како што е горивото за авиони, што значеше дека му е потребна помала количина сурова нафта.
„Главната причина што цените на суровата нафта и нафтените деривати не се повисоки е тоа што Кина го намали увозот“, изјави Дејвид Л. Голдвин, поранешен американски дипломат и функционер во Министерството за енергетика.
Истовремено, САД, Јапонија и европските земји посегнаа по сопствените резерви за да спречат уште поголем раст на цените. Дури и Азија, каде што завршуваат околу 80 отсто од извозот на сурова нафта и течен природен гас од Блискиот Исток, главно успеа да ги обезбеди потребните количини.
Проблемот е што таквите мерки можат да функционираат само ограничено време. Залихите кај 38-те земји-членки на ОЕЦД паднаа на најниско ниво во последните неколку децении, а алтернативните правци за снабдување со нафта од Персискиот Залив, како што е саудискиот нафтовод што се протега од исток кон запад, моментално не функционираат.
Цените на нафтата може да останат високи со години
Голдвин проценува дека цената на нафтата ќе се задржи меѓу 80 и 100 долари за барел најмалку до 2027 година. Повисоките цени на горивото и на производите како што се вештачките ѓубрива дополнително ќе ги зголемат трошоците за храна и транспорт.
Нил Ширинг, главен економист во „Capital Economics“, предупредува дека залихите се многу ниски и сè уште нема знаци за повторно отворање на клучните морски теснеци. Азиската банка за развој очекува инфлацијата во Азија годинава да се искачи на 5,2 отсто, што е пораст во однос на 3-те отсто минатата година. Во Европа, Обединетото Кралство и САД, таа би можела да остане меѓу 3,5 и 4 отсто најмалку до средината на следната година.
Ова ги става централните банки пред тежок избор. Зголемувањето на каматните стапки би помогнало да се ограничи инфлацијата, но истовремено би ги зголемило трошоците за задолжување и дополнително би ги забавило економиите. Германија, која веќе е на работ на рецесија, би можела да биде особено ранлива.
Проблемот оди подалеку од недостигот на сурова нафта. Ограничени се и залихите на преработени нафтени деривати, а глобалниот систем за преработка на нафта – според Меѓународната агенција за енергетика – е „напрегнат до крајните граници“.
Недостиг и на дизел
Украинските напади врз руските рафинерии дополнително ги намалија достапните залихи на гориво. Според проценка на која се повикува „Њујорк тајмс“, капацитетот за преработка на нафта во Русија би можел да падне за околу 30 отсто во текот на следните 18 месеци. Русија ја продолжи забраната за извоз на дизел до крајот на овој месец.
Растот на цените на дизелот го поттикна американскиот претседател Доналд Трамп да ја повика Украина да престане со нападите врз руските рафинерии. Голдвин исто така стравува дека, пред ноемвриските избори за Конгресот, Трамп би можел да го забрани извозот на американски дизел за привремено да ги намали цените во САД.
Сепак, таков потег би можел да го намали производството во американските рафинерии и дополнително да го ограничи глобалното снабдување. Тоа особено би влијаело врз Латинска Америка, која увезува големи количества американски дизел.
Земјите од Персискиот Залив исто така веќе го чувствуваат силното влијание на енергетскиот шок. За Катар, еден од водечките светски извозници на течен природен гас, се предвидува економско намалување од 8,6 отсто оваа година, додека економијата на Саудиска Арабија во вториот квартал била за 4,8 отсто помала во споредба со претходната година.
Најсиромашните земји би можеле најмногу да настрадаат
Сепак, на крајот, најсиромашните земји обично го поднесуваат најголемиот товар од глобалните шокови. Многу африкански земји во голема мера зависат од увозот на енергенси и вештачки ѓубрива; зголемените трошоци за овие производи можат да ги намалат земјоделските приноси и дополнително да ги зголемат цените на храната. Повеќето азиски земји досега ги избегнаа најтешките недостизи и прекини во производството, иако плаќаат значително повисоки цени за енергијата.
Енергетската криза, сепак, не е единствениот проблем. Царините ги зголемуваат трошоците за производителите и потрошувачите, временските непогоди поврзани со „Ел Нињо“ би можеле да доведат милиони луѓе до состојба на акутен глад, а буџетските дефицити достигнаа рекордни нивоа. Јапонија и Индонезија веќе потрошија милијарди долари за субвенционирање на горивото, додека растечкиот јавен долг го зголемува притисокот врз пазарите на обврзници. САД досега беа релативно поштедени од најтешките последици, но и американската економија не може трајно да остане изолирана од проблемите со кои се соочува остатокот од светот. „Во одреден момент, кога сите ваши трговски партнери страдаат поради високите цени, а храната и транспортот стануваат сè поскапи, не можете да им побегнете на законите на економската гравитација“, заклучи Голдвин.
