Водичарските обичаи во Битуше – вистински раритет во целиот христијански свет

Во мијачкото село Битуше, празникот Богојавление – Водици и денес се одбележува со исклучително богати и комплексни обичаи, кои се пренесуваат со векови, од генерација на генерација. Ова е една од најавтентичните и најуникатни целосно зачувани традиции во Македонија, која во 2019 година беше прогласена за културно наследство, но која заслужува да биде под заштита на УНЕСКО. Таа се одржува благодарение на самоиницијативноста и упорноста на жителите и потомците од селото.

Уникатноста на Водици во Битуше започнува уште со фактот што селото денес има два крста и две кумства. Порано постоел само еден крст, но поради тоа што некои жители не доживувале да го дочекаат моментот да бидат кумови, селаните одлучиле да воведат втор крст, секој да има можност да ја понесе оваа духовна чест.

Подготовките за Водици во Битуше започнуваат уште на Танасовден (31 јануари), кога идните кумови во црквата „Свети Архангел Михаил“ свечено се заветуваат дека ќе го преземат селското кумство. Оваа заклетва ја носи тежината на духовната и моралната одговорност, што ќе ја имаат речиси цела година.

Непосредните подготовки почнуваат на Василица, со обредно месење лебови – еден од најзначајните ритуали. Ноќта по полноќ, девојка со живи родители или млада невеста, облечена во свечена носија, оди по вода на селската чешма. На враќање, кине три дренови гранчиња, кои ги става во стомните, верување според кое дренот носи здравје и цврстина на семејството. Со таа вода се месат првите пет обредни леба, по што следува подготовката за празникот. Иако денес дел од лебовите се купуваат, симболичниот чин на месење и понатаму се задржува.

На Василица се изведува и обичајот канење на кумство, кога свечено облечени девојки и невести го канат целото село да учествува во празнувањето. Неколку дена подоцна, на 17 јануари, се изведуваат обредите сучење врвца и попраќање кумови.

Врвката со која се врзуваат крстот и босилекот се сучи од бел и од црвен конец – симболи на чистотата и на животот. Кога ќе биде подготвен крстот, започнува „опростувањето“ од крстот, чин во кој домаќините и гостите го даруваат крстот со пари, барајќи благослов. Потоа кумовите тргнуваат кон манастирот „Свети Јован Бигорски“, каде што се осветуваат сите крстови во голем котел со вода.

Рано наутро на 18 јануари, кумовите се враќаат во Битуше. Кај месноста Лајковец, ги пречекуваат деца со лончиња за да земат светена вода – ајазмо, што се пие на гладно срце и се носи во домовите за здравје и за напредок. Со крстот и со светената вода, кумовите ги посетуваат сите куќи во селото, пеејќи го тропарот „Во Јордање“. Во секој дом се попрскуваат просториите, се благословува огништето и се упатуваат желби за плодност, здравје и силна куќа.

На 19 јануари e кулминацијата на празнувањето. Рано наутро, целото село се собира во црквата „Свети Архангел Михаил“, по што започнува обредот по крсти. Поворката, предводена од свештеник, со икони, бајраци и крстови, оди по строго утврдена патека низ селото. Крстот се фрла во водата кај месноста На Јаз, при што се пеат водичарски песни.

По обредот следува кревање кумство, еден од најсвечените моменти. Девојките и невестите, сите облечени во традиционалната битушка носија, носејќи табли со леб, во поворка одат кон црквата и потоа во селскиот дом, каде што се игра, пее и се дели обредна храна. Во текот на денот, со молитви и песни, новите кумови ги примаат крстовите, кои ги носат во своите домови и ги поставуваат пред икона. Вечерта целото село оди „с поклон“ кај старите кумови, а празнувањето завршува наредниот ден, на соборот на свети Јован Крстител, со именденски честитања и обичаи поврзани со младите невести.

Водици во Битуше не е само празник – тој е живо сведоштво за колективната меморија, духовноста и силната заедница, ретка традиција што заслужува сште поголемо внимание и почит во македонското културно наследство.

(А. П.- С. Бл.)