Во услови кога јавноста хронично алармира за сериозни еколошки предизвици во Македонија — особено за квалитетот на воздухот, водата и почвата, улогата на државните аналитички капацитети станува критична. Сепак, најновите податоци откриваат дека и најавените позитивни чекори кон зајакнување на Централната лабораторија при Министерството за животна средина и просторно планирање во Скопје доаѓаат со своевидна „нота“ неизвесност и реакции од јавноста и експертските кругови.
Министерот за животна средина, Муамет Хоџа деновиве истакна дека Лабораторијата успешно ја обнови акредитацијата на 20 аналитички методи, главно за мерења индустриски отпадни води, површински води и амбиентална бучава, со цел таа „да биде темел на ефикасната заштита на животната средина и гаранција за точни податоци“ во интерес на јавното здравје. Воедно, најави и забрзување на процесот за акредитација на методи за идентификација на загадување на воздухот од стационарни извори и нови аналитички инструменти како ICP-MS за тешки метали.
Сепак, дел од експертски и медиумски извори предупредуваат дека оваа „нова“ акредитација не е целосна и дека Централната лабораторија сѐ уште нема акредитирани методи за мониторинг на воздухот — клучен параметар, особено во зимските месеци кога загадувањето достигнува алармантни нивоа. Експертите велат дека за да се овозможи акредитацијата за методи за воздух, недостасуваат најмалку двајца обучени вработени, што ја одолговлекува способноста на државната институција да ги мери и да ги верифицира емисиите на воздухот.
Токму оваа разлика меѓу акредитирано и фукционално способно мерење е предмет на критики: додека министерството нагласува дека акредитацијата е проширена за 20 методи, експертите укажуваат дека главната практична задача – систематско измерување на загадувањето на воздухот од државна лабораторија – сѐ уште не е реализирана. Истите извори укажуваат дека оваа ситуација создава перцепција дека државата и понатаму се потпира на приватни лаборатории за мерења што ги бараат инспекциските служби, со што се загрозува транспарентноста и довербата во податоците.
Аналитичарите посочуваат дека немањето акредитирани методи за воздух не е само технички проблем — тоа е симбол на подлабоки институционални ограничувања. Недоволната кадровска екипираност во Државниот инспекторат за животна средина и ограничениот број обучени оператори во лабораторијата ја намалуваат можноста институциите самите да ја поткрепат ефикасноста на еколошките контроли и правната одговорност на загадувачите.
Од друга страна, институциите тврдат дека новата опрема и продорот во акредитацијата се значаен чекор напред и дека активно работат на кадровско зајакнување преку јавни огласи и интерни преструктуирања. Министерството посочува дека акредитацијата за нови методи, вклучувајќи ја и мерната опрема за тешки метали, ќе овозможи подлабоко разбирање на загадувањето во сите медиуми на животната средина и ќе го засили мониторингот согласно со меѓународните стандарди.
За граѓанските организации и еколошките активисти, сепак, вистинскиот тест ќе биде кога Централната лабораторија ќе биде способна да гарантира акредитирани, независни и транспарентни податоци за воздухот, по што реално ќе може да се оцени не само исполнетоста на формалните стандарди, туку и влијанието врз квалитетот на животната средина и здравјето на населението.
(С. Бл.)
