Стебла со историја – кои се најдревните старци меѓу дрвјата!?

Под сенката на вековите се уште растат охридскиот чинар, скопскиот чинар, радовишкиот и оној импресивниот јавор во село Теово – древни дрвја што ја раскажуваат историјата на нашата земја и на луѓето што живееле под нивните гранки. Весникот ВЕЧЕР пренесува за овие четири столетни дрвја кои не се само обично дрво и природен феномен, туку се историски и културни сведоци на она што се случувало на просторите на нашата држава.

Столетните дрвја се живи сведоци на историјата, културата и развојот во локалните заедници каде постојат и со својата вековна старост поврзуваат генерации и за нив се прераскажуваат легенди. Весникот ВЕЧЕР ви пренесува четири исклучително стари и значајни дрвја кои растат на територијата на Република Македонија. Тоа се најчесто дрвја од видот чинар (Platanus orientalis), познат вид по големата способност да преживее стотици, па и до илјадници години, создавајќи широки крошни и импресивно стебло.

Охридскиот чинар

Според повеќе пишани документи, најстарото дрво во Република Македонија е Охридскиот чинар – ориентален јавор кој со векови стои во центарот на Охрид и му пркоси на времето. Староста на ова величествено дрво се проценува дека е повеќе од 1100 години, а според различни мерења и извори дека е околу 900 и 1157 години.

Чинарот е симбол на градот Охрид, лоциран во центарот на градот, на плоштадот наречен „Чинар“ во старата чаршија, блиску до главните туристички улици. Ова место е најчесто посетувано за локалното население и за туристи и е едно од најпознатите природни знаменитости на Балканот.

Легендите и приказните околу неговото потекло го поврзуваат со охридските светители и историја од првиот милениум, што му дава и духовна длабочина за локалните жители и посетители. Локалните преданија говорат дека можеби бил засаден уште во 893 година, за време на животот на Свети Климент Охридски, што би го правело над 1100 години старо. Но, научните мерења и евиденции од монументални дрвја проценуваат дека Охридскиот чинар може да биде стар околу 1125 ±100 години што го кажува дека негова возраст е над 1000 години.

Иако со сигурност не може да се утврди точната старост кај вакви стари дрвја кои имаат шупливи стебла и ограничени прстени (годови), сепак многумина го сметаат за едно од најстарите живи дрвја во Македонија. Дрвото е импресивно со своја големина: високo e околу 16 метри, со голем обем на трупот преку 13 метри што укажува на многувековната возраст и големината на растот преку вековите. Некои старински приказни кажуваат дека во минатото бил и место каде се „продавале услуги“ под неговата сенка.

Во 2019 година, Охридскиот чинар е прогласен за природна реткост со официјална одлука на Министерството за животна средина, што значи дека дрвото е заштитено со закон и дефинирано како значајно природно наследство на државно ниво. Охридскиот чинар не е само природен феномен — тој е и силен културен симбол на градот. Поради возраста и временските услови дрвото понекогаш бара санитарни и рехабилитациски интервенции, но сепак останува жива и вредна природна знаменитост која секоја година ја посетуваат илјадници луѓе.

Стариот чинар во Радовиш

Во самиот центар на Радовиш, на раскрсницата помеѓу улиците „Гоце Делчев“ и „Јавор“, на почетокот од историското Варош маало кое е едно од најстарите делови на градот, се издига стариот чинар. Стручни процени од валоризација на дрвото покажуваат дека радовишкиот чинар е стар околу 600–635 години, што лоцира дека е засаден околу 14 век, период кога во регионов се ширело  Отоманското Царство, кога такви дрвја често се саделе како симбол на долготрајност, мир и јавни простори.

Преживеал многу историски периоди во градот. Со оваа возраст, чинарот е еден од најстарите живи дрвја во Македонија, иако не толку стар како охридскиот чинар, сепак со преку шест века постоење сведочи за долгата историја на градот Радовиш. Со својата висина од околу 24 метри служел како природен ориентир, место за собирање на жители, станувајќи дел од локалниот идентитет и културна меморија.

Покрај историската вредност, еколошката улога на чинарот е огромна. Со својата широка и богата крошна (околу 102,6 метри во опфат, со гранки што се протегаат во сите правци), пружа голема сенка над околината, дава кислород и е зелена точка во централниот урбан простор.

Стариот радовишки чинар е заштитен како природна реткост. Со решение на Министерството за животна средина, грижата за чинарот и е дадена на Општина Радовиш. Врз него се правени стручни интервенции за одржување, санација и ревитализација, што овозможија да продолжи да расте живо, со зелена, густа крошна, што покажува дека е добро прилагодено и со здрава физиологија.

Чинарот во Исабеговата џамија во Скопје

Чинарот во дворот на Гази Исабеговата џамија во Скопје, веднаш зад поликлиниката Битпазар, верувале или не, наврши 550 години и е најстарото дрво во главниот град. Според преданија и податоци од Зелениот катастар на Скопје, ова многустолетно дрво е засадено приближно во периодот на изградба на џамијата (1475/1476  г.), можеби дури од самите раце на Иса-бег, основачот на џамијата, која е една од најстарите архитектонски влезни точки во градот. Во Зелениот катастар на Град Скопје е набележано дека чинарот (други го знаат како платанот) е родено (засадено) на 23 јуни 1475 година. Неговиот матичен број е D 3827620.

Ова значи дека дрвото растело во простор кој станал важен верски и општествен центар низ речиси целиот период од османлиската ера до денес, сведочејќи за векови историја и развој на градот.

Чинарот, кој го краси дворот е висок 20 метри со обем на стеблото од околу 7,3 метри. Не служел само за сенка, туку бил и е место каде што луѓето преку вековите се собираат, разговараат и одмараат под неговата крошна. Се раскажува дека и турскиот поет Јахја Кемал Бејатли, седнат под ова дрво заплакал кога ја примил веста за смртта на мајка си, што уште повеќе ја збогатува неговата локална легенда.

Од 1993 година дрвото е заштитено како споменик на природата поради неговата историска и природна вредност.

Чинарот во село Теово

Не е старо како охридскиот чинар, но огромното дрво кое расте во центарот на село Теово, општина Чашка, во близина на Велес, според проценките на жителите е старо околу 500-600 години, односно дека е засадено во 15 век (1400-те години).

Има народни приказни дека дрвото било засадено од првиот доселеник на селото, можеби уште кога селото било формирано, што придонесува за неговиот симболичен статус кај локалното население.

Дрвото е импресивно високо — до околу 30-40 метри, а стеблото може да достигне дебелина од околу 2-3 метри. Под крошната на тоа дрво неколку генерации од селото се собирале за одмор, разговори и празнување, затоа Теовци го сметаат не само за природно, туку и за социјално-културно место бидејќи е жив сведок на векови живот, настани, семејства и традиции. Тој и ден-денес служи како централно собиралиште на жители за разговори, празници и дружење, а околу него некогаш се одржувале важни настани во селото.

Дрвото најверојатно е јавор/чинар (orientalen plane/Platanus orientalis) — вид кој често расте покрај реки и во селските центри на Балканот, и е познат по долгата животна возраст и широката крошна.

Светлана БЛАЖЕВСКА