По една година научниците утврдија: Дефектната ракета на „Спејс Икс“ ја загадила атмосферата со литиум при враќањето на Земјата – „проблемот само ќе расте“

Кога дефектот на ракета на „Спејс Икс“ го осветли небото над Западна Европа со огнена топка минатиот февруари, не беше сигурно дали нејзините остатоци ја загадуваат нашата атмосфера. Научниците сега за прв пат директно го поврзаа неконтролирано враќање на ракетата со облак од литиум измерен на висина помала од 100 километри над Земјата, воспоставувајќи ја првата директна врска помеѓу познато парче вселенски отпад и загадувањето во атмосферата, пишува BBC News.

Неочекувана можност за истражување
Научниците веќе го истражуваа проблемот со загадувањето со вселенски отпад кога дознаа дека ракетата „Спејс Екс“ „Фалкон 9“ имала дефект за време на летот на 19 февруари 2025 година. Додека горела додека минувала низ Земјината атмосфера, ракетата се претворила во огнени топки видливи над Ирска, Англија и Германија, пред нејзините остатоци да паднат на земја. Еден човек во градот Коморники, Полска, пронашол парче со димензии приближно 1,5 на 1 метар зад неговиот магацин.

„Ја видовме веста дека ракета се урнала во Полска. Леташе речиси директно над нас и помисливме: „Ова е одлична можност“, објасни професорот Робин Винг од Институтот Лајбниц за атмосферска физика во Германија. Неговиот тим користел ласер за да детектира метални атоми ослободени од телото од алуминиум-литиумска легура на ракетата.

Значителна количина на загадувачи
Во соработка со професорот Џон Плејн од Универзитетот во Лидс, научниците открија дека количината на литиум во атмосферата на патот на ракетата значително се зголемила. Професорот Винг објаснува дека околу 50 до 80 грама литиум дневно влегува во атмосферата природно преку мали метеори. „Една ракета Фалкон 9 содржи околу 30 килограми, па ова е значително повеќе“, рече тој.

Истражувачите во моментов не ги знаат долгорочните последици од ова загадување врз составот на атмосферата на Земјата, но предупредуваат дека веројатно нема да бидат добри. „Најмногу сме загрижени за алуминиумот и алуминиумските оксиди што комуницираат со озонската обвивка“, рече Винг. Загадувањето може да ги наруши аеросолите во атмосферата и нивната способност да ја регулираат климата и температурата.

Проблем што само ќе расте
Научниците предупредуваат дека ова може да биде само врвот на ледениот брег, со оглед на тоа што шефот на SpaceX, Елон Маск, се обврза да лансира милион сателити во наредните години. Претходните истражувања покажаа дека 10% од аеросолите во атмосферата се веќе контаминирани со вселенски отпад. Се проценува дека во вселената лебдат речиси 30.000 парчиња отпад, создадени од распаѓање на ракети или сателити.

„Ова е нова област на науката. Тешко е да се предвиди бидејќи сè се менува толку брзо“, вели Винг, повлекувајќи паралела со хлорофлуоројаглероди, загадувачите во фрижидерите што ја создадоа дупката во озонската обвивка. „Надежта е дека ако почнеме да мериме сега, ќе можеме да ги предвидиме настаните и да ги идентификуваме потенцијалните проблеми пред да станат сериозни“, додаде тој.

SpaceX не одговори на барањата за коментар ниту од медиумите ниту од истражувачите кои им ги испратија своите наоди.

Регулативата заостанува зад индустријата
Зголемената активност во вселената значи повеќе отпад што паѓа на Земјата. Минатата година, група истражувачи од НАСА и неколку универзитети апелираа до ОН да ја вклучи заштитата на орбитата на Земјата во своите цели за одржлив развој. Некои научници повикуваат на построго спроведување на постојните вселенски договори и подобра регулација на вселенскиот отпад.

„Вселенските регулативи не ги опфаќаат новите проблеми што се појавуваат – мешање во астрономските набљудувања, ризик од судири во орбитата, опасност од делови што паѓаат врз нашите глави, а сега јасно, загадувањето на атмосферата“, рече Енди Лоренс, професор по астрономија на Универзитетот во Единбург. „Меѓународната заедница вложува многу напори за поставување стандарди и нови регулативи, но вселенската индустрија се менува побрзо отколку што можеме да бидеме во чекор“, заклучи тој.

Истражувањето е објавено во списанието Communications Earth & Environment.

Debris was spotted over the Turks and Caicos Islands on Thursday after SpaceX launched a rocket from Texas.

The Starship prototype failed in space minutes after launching, cutting short a test mission set to include a debut attempt to deploy satellites. https://t.co/Wi4wrfhwQv pic.twitter.com/4mcB4q3Qsq

— ABC News (@ABC) January 17, 2025